Fakty i doktryny

W ostatnich dwudziestu latach, kierunek polskiej polityki bezpieczeństwa, przynajmniej w wymiarze międzynarodowym, był jasno określony. Była nim bowiem integracja z zachodnimi strukturami, przede wszystkim wejście do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Politycy upatrywali w tym fundamentu gwarancji stabilności naszej sytuacji międzynarodowej, a przede wszystkim stworzenia elementarnego mechanizmu zabezpieczenia polskiej suwerenności przed ewentualnym zagrożeniem z zewnątrz, czyli przede wszystkim, o ile nie wyłącznie, ze Wschodu. Było to zbieżne z interesem państw zachodnich, dla których był i jest pożądany wzrost politycznej i gospodarczej stabilności w Europie. Stąd też późniejszy proces rozszerzenia na wschód Unii Europejskiej.

Polskie postawy wobec bezpieczeństwa i definiowane w oparciu o nie interesy zostały jednak drastycznie skonfrontowane z rzeczywistością międzynarodową tuż po wstąpieniu do Sojuszu a wręcz już podczas procesu akcesji.

NATO już wcześniej przekształcało się z obronnego sojuszu wojskowego, w aktywnie działającą poza swoim tradycyjnym obszarem odpowiedzialności organizację polityczną i wojskową. Stąd też zaangażowanie w misje stabilizacyjne na Bałkanach a po roku 2001 w walkę z terrorystami i operację afgańską. Charakterystyczne jest to, że artykuł V Traktatu Waszyngtońskiego, tak ważny dla spójności Sojuszu został wykorzystany jak dotąd tylko raz – po zamachach w dniu 11 września 2001 roku w Stanach Zjednoczonych.

Zmieniająca się sytuacja międzynarodowa, słabnąca rola państw narodowych, procesy globalizacyjne, narastające zagrożenia asymetryczne oznaczały, że przemianom musiało ulec zarówno NATO, jak i polityka zagraniczna a co za tym siły zbrojne państw członkowskich. Takie zmiany były i są widoczne także w Polsce.

Nie są to zmiany łatwe. Reformy, oznaczające osłabienie lub wręcz likwidację określonych komponentów systemu bezpieczeństwa, a wzmocnienie innych, mogą budzić kontrowersje, a wręcz opór. W Polsce zdolności związane z prowadzeniem lądowych operacji konwencjonalnych, w obronie własnego terytorium, zostały poważnie ograniczone, rozbudowano natomiast wojska specjalne i inne komponenty zdolne do operacji ekspedycyjnych zostały rozbudowane. I trzeba pamiętać że tak postępują niemal wszystkie państwa NATO i Unii Europejskiej od lat dziewięćdziesiątych. Trudno wskazać symptomy odwrócenia tych procesów.

Dzisiejsze przemówienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Bronisława Komorowskiego, w którym padły mocne słowa o „odejściu od polityki ekspedycyjnej” i gdzie w odniesieniu do NATO akcent został położony na obronę terytoriów państw członkowskich, jest przemówieniem symptomatycznym.

Trudno uznać to wystąpienie za zaskakujące, takie głosy można usłyszeć od pewnego czasu często, z ust różnych osób zajmujących się problemami obronności. Nie można nie zauważyć, że zbliżający się milowymi krokami koniec misji sił ISAF w Afganistanie jest wręcz utożsamiany z końcem jakiegoś okresu operacji ekspedycyjnych, i kolejne lata przyniosą inwestycje w potencjał służący obronie własnego terytorium.

Także opublikowana w maju bieżącego roku przez Biuro Bezpieczeństwa Narodowego „Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej” jest dokumentem w warstwie wojskowej, skoncentrowanym na zagrożeniach konwencjonalnych i zagadnieniach obrony własnego terytorium.

Istnieje prosty instrument pozwalający na weryfikację każdej polityki i doktryny obronnej. Jest to konfrontacja założeń z faktami obserwowanymi w środowisku międzynarodowym. Widać w nim słabnące państwa, niektóre upadające. Widać morskie szlaki handlowe będące liniami życia globalnej gospodarki, gdzie kryteria narodowe przestają mieć znaczenie. Widać rosnące w siłę struktury pozapaństwowe, przejmujące tradycyjne, nawet najbardziej podstawowe, jak zapewnienie fizycznego bezpieczeństwa i monopolu na przemoc funkcje państwa.

Widać procesy – od zmian klimatycznych, poprzez wielkie fale migracyjne, rewolucje społeczne, po terroryzm i przestępczość zorganizowana, które ignorują istnienie granic państwowych. Procesy te są tak złożone i tak dalekosiężne w skutkach że radzenie sobie z nimi przekracza możliwości poszczególnych państw.

Widać zjawiska które zacierają, wręcz do poziomu nie pozwalającego na odróżnienie, stanu pokoju i wojny, gdzie pojęcia suwerenności czy przynależności państwowej są tak zaburzone, że wręcz nieprzydatne jako kategorie opisujące rzeczywistość.

Jak ocenić działalność terrorystów, działających w konspiracji na terytorium jednego państwa, by dokonać zamachu na terytorium innego państwa, wymierzonego faktycznie w jeszcze inne państwo, gdzie być może jako sponsor występuje czwarte państwo, a sprawcy są obywatelami jeszcze innych (piątego i szóstego) państw? Wydaje się to zaplątane. Ale tak można opisać atak w Burgas w roku 2012, zakładając że podejrzenia dotyczące „polskiego śladu” potwierdzą się. Jest to bowiem typowy dla dzisiejszych czasów przypadek, vide zamachy z 11 września 2001.

Gdzie można wskazać kryteria terytorium gdy mowa o wspomnianych już morskich szlakach komunikacyjnych. Czym jest kryterium narodowe, gdy statki pod tanią banderą przewożą towary eksportowane i importowane z Azji do Europy. Gdzie portem przeznaczenia danego statku może być choćby Rotterdam, ale kontenery są tam przeładowywane na inne statki, albo kolej i trafiają do Polski i z Polski są eksportowane?

W chwili pisania tych słów, w Egipcie trwają krwawe zamieszki. W tamtejszych kurortach przebywają natomiast tysiące europejskich, także polskich turystów. Czy zawężenie bezpieczeństwa do pojęcia terytorium jest w tej sytuacji właściwe? I tak można wymieniać kolejne zagrożenia, z będącym ostatnio szczególnie popularnym w niektórych kręgach tematem, bezpieczeństwem w cyberprzestrzeni.

Wobec tych zjawisk, procesów i zagrożeń, trudno uznać taką zmianę akcentów jaka miała miejsce w Polsce, za przypadek odosobniony lub jakąś aberrację. Jak już wspomniano, jest to zmiana obserwowana w całym NATO, wraz z głębokim przeformułowaniem strategii tego sojuszu na czele. Pojawia się wręcz pytanie, dlaczego na przykład Szwedzi, Duńczycy i Finowie wysłali swoje okręty do Zatoki Adeńskiej. Dlaczego w Afganistanie obecni są między innymi żołnierze z Czech, Rumunii, Węgier i Litwy. Odpowiedź brzmi identycznie, jak wyjaśnienie obecności polskich okrętów na Morzu Śródziemnym czy żołnierzy i policjantów w Kosowie, a wcześniej choćby żołnierzy jednostki GROM na Haiti, we Wschodniej Sławonii i Zatoce Perskiej, o Iraku nie mówiąc.

Takie są bowiem potrzeby w zakresie użycia sił zbrojnych, wynikające z istniejących zagrożeń i procesów. W świecie pełnym powiązań międzypaństwowych, więzi sojusznicze i kooperacja także w sferze bezpieczeństwa jest bowiem zagadnieniem fundamentalnym, choć nie jest to sytuacja tak jednoznacznie czytelna jak obrona Polski w sierpniu 1920 roku.

To właśnie te zjawiska i procesy warunkują wybór narzędzi polityki bezpieczeństwa państwa, także tych zbrojnych. I po raz kolejny należy wskazać, że we współczesnym świecie i w obliczu obserwowanych przyszłych potencjalnych zagrożeń, kluczowa rola przypadnie siłom i komponentom zdolnym do elastycznych i często niekonwencjonalnych działań, w tym wojsk specjalnych. Wymaga to jednak traktowania jako nadrzędne obserwowanych zjawisk i faktów, nie zaś doktryn lub wizji polityki.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!