Dwie wojny

W obu przypadkach po jednej ze stron występowało supermocarstwo, wykorzystujące swoje ogromne zasoby militarne w celu osiągnięcia swoich celów politycznych. Do Wietnamu i Afganistanu wysłano duże liczebnie siły lądowe, w tym zmechanizowane. Wojska te wspierane były przez artylerię, śmigłowce i samoloty szturmowe. Zdarzało się że do nalotów wykorzystywano samoloty bombowe, pierwotnie mające służyć jako nosiciele broni jądrowej.

Zarówno USA jak i ZSRR użyły sił przewidzianych do innej wojny, wyposażonych i wyszkolonych do starć konwencjonalnych z innymi, regularnymi i nasyconymi sprzętem ciężkim armiami. Faktem jest jednak, że sukcesywnie modernizowały i adaptowały swój arsenał do wymagań jakie wiązały się z walką z partyzantami.

Przeczytaj także: Rok 2013: prognozy

Kto walczył po drugiej stronie? Utrwalona przez wojenną propagandę i kulturę masową wizja tych wojen jest prosta: po jednej stronie Goliat wielkiej armii regularnej, po drugiej Dawid partyzanckiej armii. Prości chłopi zmuszeni do walki w obronie swoich rodzin przeciwko zawodowym zabójcom na żołdzie szatańskiej ideologii – tak, oczywiście przejaskrawiając - można podsumować przekaz, jakim zasilano media w odniesieniu do Wietkongu i afgańskich mudżahedinów. Prawda, nawet pobieżna, jest znacznie bardziej skomplikowana. W propagandzie prawdziwe było głównie to, że zarówno w Wietnamie, jak i Afganistanie w społeczeństwie dominowała ludność wiejska. Natomiast przeciwnikiem nie byli jedynie kiepsko uzbrojeni partyzanci.

Zaopatrzenie partyzantów w uzbrojenie – z reguły relatywnie nowoczesne – było kolejnym wspólnym elementem tych konfliktów. Narodowy Front Wyzwolenia Wietnamu Południowego (Vietkong) otrzymywał dostawy z Wietnamu Północnego (a ten od ZSRR i jego sojuszników oraz z Chin), ugrupowania partyzantów afgańskich wspierane były materialnie przez USA, Pakistan, państwa Zatoki Perskiej i Chiny.

To pozwalało – wraz z odpowiednią taktyką działania – częściowo wyrównywać szanse w konfrontacji z regularną armią (najbardziej medialnym i znanym przykładem jest użycie przez mudżahedinów przenośnych wyrzutni pocisków przeciwlotniczych co ograniczyło możliwości działania radzieckiego lotnictwa). Jednak taktyczne sukcesy nie wygrywają wojen. W obu rozważanych tu konfliktach, partyzanci ponieśli także liczne porażki. Żadna ze stron nie odniosła jednak decydującego zwycięstwa.

Mimo to, strategiczny wynik konfliktów był podobny. Amerykanie wycofali swoje siły lądowe stopniowo, w latach 1969-72, podobnie – w latach 1988-89 uczynił to ZSRR. W Sajgonie i Kabulu pozostały sojusznicze rządy. Wietnam Południowy przetrwał do roku 1975, rząd Demokratycznej Republiki Afganistanu został obalony przez mudżahedinów w roku 1992. Decydujące zwycięstwo nastąpiło więc po wycofaniu sił interwentów.

Przeczytaj także: Rok 2012: podsumowanie

Duże znaczenie strategiczne miało to, że wojny nie były toczone jedynie przez partyzantów. W Wietnamie z czasem ciężar walki przejęły na siebie siły regularnej armii Wietnamu Północnego. To one ostatecznie podbiły południe. Sajgon upadł nie w wyniku działań partyzantów, ale ofensywy sił konwencjonalnych, piechoty wspartej czołgami, artylerią i lotnictwem. Sytuacja w Afganistanie po roku 1989 bliższa była raczej postapokaliptycznej anarchii, z siłami zbrojnymi zmienionymi w milicje lokalnych komendantów, w rękach których znalazła się broń dostarczana mudżahedinom ale także sprzęt armii rządowej.

Obie wojny miały charakter wojen wewnętrznych, nie było to starcie armii okupacyjnej i partyzantów. Kontyngentowi radzieckiemu towarzyszyły siły afgańskiej armii rządowej, siłom USA wietnamska armia i lokalne formacje paramilitarne. Sytuację komplikował fakt, że Afganistan i Wietnam to państwa wieloetniczne, i te podziały – podobnie jak struktury plemienne i klanowe – odgrywały dużą rolę.

Oba konflikty były umiędzynarodowione. Były częścią ogólnoświatowej rywalizacji, gorącymi punktami Zimnej Wojny. Było to nie tylko wsparcie militarne po obu stronach (choćby obecność w Wietnamie sił australijskich, czy zagraniczni instruktorzy, doradcy i ochotnicy wśród afgańskich mudżahedinów). Istniało zaplecze dla partyzantów – w przypadku Wietkongu Wietnam Północny , dla mudżahedinów taką rolę odgrywał Pakistan. Amerykanie atakowali północny Wietnam, ale dopiero uderzenia z roku 1972 (operacje „Linebacker” I i II) przyniosły widoczny efekt, wcześniejsze naloty sytuacji nie zmieniły. ZSRR nie mógł sobie pozwolić na taką eskalację konfliktu.

Przeczytaj także: Do czego ma służyć armia?

Równie ważne było wsparcie polityczne i propagandowe, wreszcie, także sytuacja wewnętrzna i polityczna państw – interwentów była istotnym czynnikiem. Nie jest przypadkiem, że okres „wietnamizacji wojny” zbiegł się w czasie ze społecznymi napięciami w Stanach Zjednoczonych a odwrót ZSRR z Afganistanu to czas gdy Gorbaczow usiłował przez ograniczone reformy powstrzymać społeczny i gospodarczy kryzys który doprowadził ostatecznie do rozpadu ZSRR. W obydwu państwach, obciążenia wynikające z wyścigu zbrojeń strategicznych, problemy gospodarcze, polityczne, społeczne, wizerunek międzynarodowy pogorszony przez udział w konflikcie zbrojnym, wreszcie sam konflikt – bez widocznych perspektyw na wygraną, a pochłaniający ofiary.

Te problemy są aktualne do dziś, i zapewne będą aktualne bardzo długo. Każdy konflikt zbrojny jest – poza sferą ściśle taktyczno – techniczną – zjawiskiem politycznym i społecznym. Bez uwzględnienia kontekstu jaki tworzą społeczeństwo, kultura i polityka.

Można z tych dwóch epizodów historii wyciągnąć dwa zasadnicze wnioski. Zarówno w Afganistanie, jak i Wietnamie, siły specjalne, zdolne do bliskiej współpracy z lokalnymi społecznościami i formacjami nieregularnymi, oraz precyzyjnych akcji bezpośrednich, osiągały wyraźnie lepsze wyniki w walce z partyzantami niż siły konwencjonalne. Zarazem ich użycie wiąże się z mniejszymi kosztami (także politycznymi) i może pozwolić na osiągnięcie celów politycznych bez nadmiernej eskalacji konfliktu.

Jest to możliwe, pod warunkiem, że tego rodzaju działania – jak całość działań nieregularnych i specjalnych – będą traktowane jako jeden z elementów większej całości, na którą składają się działania polityczne i psychologiczne (propagandowe), a także wywiadowcze. Żadne działania zbrojne nie mają sensu, gdy analizę problemu przez pryzmat faktów zastępuje się ideologią, a elastyczność – eskalacją siły.

W polskim kontekście, te doświadczenia są równie ważne. Szereg rozważań dotyczących polityki obronnej, w tym ewentualnej roli działań nieregularnych w strategii obrony państwa, pomija czynniki społeczne i polityczne, czasem wręcz bezkrytycznie odnosząc doświadczenia i wnioski ze sfery taktycznej i technicznej do warunków panujących zupełnie odmiennej rzeczywistości.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!