Jeszcze o aktywnym strzelcu

Bezpieczeństwo jest definiowane przez zagrożenia, a zarówno zagrożenia jak i przeciwdziałanie im są procesami, w dodatku wielowarstwowymi. Identycznie jak w przypadku bezpieczeństwa na drogach, kolei czy lotnictwie, istnieje szereg poziomów – od infrastruktury, poprzez procedury, normy, szkolenie, wreszcie kontrolę i egzekwowanie przestrzegania zasad bezpieczeństwa, które ograniczać mają możliwość pojawienia się i rozwijania niebezpiecznych sytuacji.

Pierwszym etapem przeciwdziałania jest zauważenie problemu. Nie można udawać, że Polska jest państwem od zagrożeń atakami „aktywnych strzelców” wolnym. Takie sytuacje się już zdarzały – choćby w Sieradzu, Rybniku, Łodzi. Miało miejsce szereg innych aktów przemocy podobnych w formie do tych, które określa się w języku angielskim mianem „active shooter” lub „spree killer”. W szkołach nie doszło jak dotąd do strzelaniny, ale inne akty przemocy miały miejsce.

Także sąsiednie państwa – jak Niemcy, Słowacja, Czechy – miały problem z tego rodzaju zdarzeniami. Prawdopodobieństwo wystąpienia takiego zagrożenia w Europie jest mniejsze niż w USA, liczby także wskazują że tych sytuacji jest mniej, wynika to z różnic społecznych, ale to nie oznacza że zjawiska nie ma.

Identycznie jak problem wypadków drogowych można rozwiązywać na różne sposoby, od budowy lepszych dróg, poprzez lepszą edukację kierowców, budowę bezpieczniejszych samochodów, po poprawę pracy policji, tak samo ten problem ma wiele rozwiązań, które należy stosować jednocześnie i systemowo.

Przeczytaj także: Rok 2013: prognozy

Ideałem byłaby sytuacja wykrycia oznak zagrożenia na tyle wcześnie, aby problem rozwiązać inaczej niż interwencją policyjną. Świat nie jest jednak idealny, a koledzy, nauczyciele, psycholodzy są tylko ludźmi. Wielu strzelanin w szkołach nie udało się uniknąć, a rzadko które środowisko pozwala na tak uważną obserwację ludzi jak szkoła. Trudno w ten sposób uniknąć osób z zewnątrz (jak w Newtown), trudno aby szefowie monitorowali kondycję psychiczną każdego pracownika, o osobach z pracy zwolnionych (czy byłych uczniach) nie mówiąc. Byli też tacy (jak Breivik) którzy kamuflowali swoje poglądy i zamiary.

„Aktywny strzelec”, mimo utożsamiania z czynami osób zaburzonych emocjonalnie, szukających odwetu, nie jest – jeśli mowa o tle i motywach – zjawiskiem prostym. Znane są tak przeprowadzone zamachy terrorystyczne, w Norwegii, Indiach, Niemczech, Izraelu, Stanach Zjednoczonych. Głośne zdarzenia w Los Angeles (strzelanina w Północnym Hollywood w roku 1997) były konsekwencją napadu na bank, a więc czynu stricte kryminalnego, dokonanego z zamiarem rabunku pieniędzy.

Przeczytaj także: Rok 2012: podsumowanie

Trudno także mówić o zapobieganiu przez ograniczenie dostępu do narzędzi, co sprowadza się najczęściej do kolejnej odsłony sporu o prawo o broni. Współczesne społeczeństwo pełne jest broni, niekoniecznie prywatnej. Faktem jest że byli tacy którzy użyli broni legalnej. Ale przy odpowiednim stopniu determinacji, możliwe jest pozyskanie broni nielegalnie (choćby kradzież, nawet krewnym jak w Newtown czy Winnenden). Zawsze, nawet w najbardziej restrykcyjnie traktujących posiadanie broni państwach, broń palna jest w posiadaniu służb państwowych i to może być – i bywa – kolejne źródło zaopatrzenia (w drodze kradzieży lub nielegalnego zakupu ) dla sprawcy. Może się też zdarzyć, że sprawcą będzie żołnierz, funkcjonariusz policji lub innej uzbrojonej służby państwowej.

Nie można także zapominać, że mimo nazwy odnoszącej się do strzelania, broń palna nie jest jedynym możliwym narzędziem. Urządzenia wybuchowe są relatywnie proste w budowie, a sprawcy ataku w Columbine użyli bomb oprócz broni palnej. Atak zamachowca lub szaleńca z nożem lub innym niebezpiecznym narzędziem może być równie niebezpieczny jak w przypadku strzelania – zwłaszcza w zamkniętych pomieszczeniach.

Przeczytaj także: Do czego ma służyć armia?

Inną warstwą prewencji są fizyczne zabezpieczenia. Uzbrojona ochrona, systemy kontroli dostępu, urządzenia do wykrywania niebezpiecznym przedmiotów mogą pomóc, ale nie da się wszystkich możliwych miejsc – od galerii handlowych, poprzez szkoły, szpitale, dworce kolejowe po restauracje i bary – chronić w ten sposób, choćby z powodów finansowych. Poza tym, żadna ochrona nie jest idealna. Rozbudowane systemy ochrony lotnictwa cywilnego nie zapobiegły wydarzeniom z 11 września, a zamach w Fort Hood w 2009 roku miał miejsce w środku ważnej instalacji wojskowej, w dodatku sprawcą był oficer wojskowej służby zdrowia.

Oznacza to, że reakcja na atak jest niezwykle ważna. Potencjalne ofiary (zwłaszcza w szkołach i podobnych obiektach) mają duże szanse na przetrwanie, jeśli będzie istnieć odpowiedni algorytm alarmowania (zarówno osób wewnątrz, jak i policji) oraz będą znane – i wdrożone sposoby utrudniające sprawcy przemieszczanie się i atakowanie – jak choćby barykadowanie pomieszczeń, jeśli przynajmniej część osób z zaatakowanego obiektu zostanie ewakuowana. Nie są to czynności szczególnie trudne, ani niemożliwe do przeprowadzenia, ale odpowiednie procedury muszą zostać stworzone i przećwiczone.

Podobnie, charakterystyka reakcji siłowej na takie zagrożenie jest nieskomplikowana a jej celem – w przeciwieństwie do klasycznych sytuacji zakładniczych – jak najszybsze unieszkodliwienie, a przynajmniej zablokowanie sprawcy możliwości działania. Analiza dotychczasowych sytuacji tego rodzaju wskazuje że najważniejsze jest szybkie i zdecydowane działanie, nawet ograniczonymi i doraźnie dostępnymi siłami, nawet za cenę sporego ryzyka. Nie ma bowiem czasu, który pozwoliłby etatowej jednostce specjalnej przybyć na miejsce i przeprowadzić szturm.

Przeczytaj także: Dwanaście lat bezpieczeństwa Polski

Oczywiście, o ile sytuacja pozwala, obecność takiej jednostki, wyszkolonej w działaniach szturmowych, dysponującej środkami obserwacji i wsparcia (strzelcy wyborowi) , środkami ochrony balistycznej, narzędziami wyważeniowymi i innymi technikami oraz umiejętnościami może być niezwykle przydatna podczas przeszukiwania zagrożonego obszaru, w celu odnalezienia osób zagubionych lub rannych i upewnienia się że na danym terenie nie ma więcej sprawców ani niebezpiecznych przedmiotów (urządzeń wybuchowych). Tak było także w Newtown, gdzie na miejsce przybyły siły jednostek SWAT policji stanowej i służb federalnych (FBI).

Reakcja na tego rodzaju zagrożenia musi być systemowa. Musi uwzględniać konieczność prowadzenia działań ratowniczych na dużą skalę, także ewakuacji – zarówno rannych w różnym stanie, ale także osób fizycznie zdrowych ale będących w stanie szoku. Gdy w grę wchodzą małe dzieci, albo np. pacjenci szpitalni, miejsce zdarzenia jest trudno dostępne, sprawa ulega dalszej komplikacji. Nie jest nieprawdopodobne wystąpienie kolejnych zagrożeń (choćby pożaru) a także dalej idących komplikacji.

Przeczytaj także: Aktywny strzelec – kolejna odsłona problemu

Sytuacja tego rodzaju, z racji swojej spektakularności, przyciąga uwagę opinii publicznej, a to oznacza konieczność sprawnego zarządzania przekazem informacyjnym jaki trafia do opinii publicznej i radzenia sobie z tą sferą zarządzania kryzysowego.

Nawet pozornie prosta sytuacja, jak atak pojedynczego, zdeterminowanego ale nie posiadającego szczególnym umiejętności ani silnie uzbrojonego sprawcy na szkołę lub inny obiekt, jest z uwagi na dynamizm, niejednoznaczność, konieczność współdziałania wielu służb, szczególnie trudną i złożoną sytuacją dla sił bezpieczeństwa państwa. Czarnym scenariuszem może być czyn dokonany przez kliku, silnie uzbrojonych i dobrze wyszkolonych sprawców.

Nie można więc zadać pytań o polską reakcję. Na ile sytuacja „aktywnego strzelca” znajduje odzwierciedlenie w planach ochrony różnych obiektów i instytucji? Ile samorządowych komórek zarządzania kryzysowego ma przygotowane procedury na wypadek takiego zdarzenia? Czy wyszkolenie i wyposażenie policjantów z pierwszej linii, a więc pionu prewencji, odzwierciedla choć w części wymogi takiej, szczególnej sytuacji kryzysowej? Takie pytania można stawiać długo i można obawiać się, że nie zawsze odpowiedzi będą satysfakcjonujące. Pozostaje mieć nadzieję, że podobnie jak w przypadku innych zagrożeń, doskonalenie sprawności polskich służb będzie bazowało na cudzych błędach i sukcesach, zaś czarne scenariusze pozostaną tylko materiałem szkoleniowym.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!