Polska kultura strategiczna: historyczny balast, część druga

Nie ma nic złego w odwoływaniu się do historii i tradycji. Tworzone w ten sposób poczucie tożsamości, jest bardzo istotne dla morale i esprit de corps – jak widać na przykładzie choćby armii brytyjskiej. Jednak nadmierny tradycjonalizm staje się balastem, zwłaszcza gdy wynika on bynajmniej nie z zamiłowania do historii.

Opisane w poprzednim wpisie przepisy dotyczące jednego problemu – użycia wojska do pomocy policji w czasie pokoju są tylko częścią szerszej całości, tak jak są nimi choćby zagadnienia związane z operacjami zagranicznymi.

Rozpoczynając transformację, Polska w roku 1989 była państwem pod względem bezpieczeństwa dziedziczącym specyficzne rozwiązania. Armię przez cztery dekady szykowano do ofensywnego skoku przez Bałtyk i Kanał Kiloński. W tym celu gromadzono sprzęt, szkolono kadry. Dotyczyło to także jednostek specjalnych. Policję (Milicję Obywatelską) i służby specjalne utrzymywano w PRL przede wszystkim jako tarczę i miecz partii rządzącej. Zmiany doktryny wojennej Układu Warszawskiego, miały na polskie doktryny minimalne przełożenie, wobec upadku bloku wschodniego, z którego część państw – w tym Polska – zdecydowały otworzyć się na Zachód. Można było spodziewać się, że tak jak inne dziedziny życia, zwłaszcza gospodarka, także armia i policja będą ulegały szybkiej modernizacji. Tak się jednak nie stało. Pomijając stopniowo obniżane stany osobowe, rozwiązywane jednostki i zmiany w zakresie relacji wewnętrznych, Wojsko Polskie w dniu wstąpienia do NATO niewiele odbiegało od stanu, jaki prezentowało w ostatnim dniu istnienia Układu Warszawskiego. Mimo, że decydenci deklarowali głośne poparcie dla modernizacji wojska, w tym rozbudowy wojsk specjalnych (co było także przedmiotem zapisów w doktrynie bezpieczeństwa narodowego), postęp był niezwykle ograniczony. Głównym zagrożeniem, jakie dostrzegali twórcy doktryn i większość strategów, wciąż było zagrożenie militarne i międzypaństwowe, im poświęcano najwięcej uwagi, inne zagrożenia zaś traktowano marginalnie albo wręcz hasłowo.

Takie postrzeganie problemu było – i często wciąż jest – po prostu wygodne. Siły zbrojne, jak każda inna instytucja, wytwarzają swoje elity, określające ich interesy. Pozostawanie w paradygmacie konwencjonalnej wojny, dawało podstawę do utrzymywania silnej liczebnie armii lądowej, z dywizjami, brygadami i pułkami, które nawet jeśli dysponowały sprzętem nadającym się do muzeum, a środki na szkolenie były ograniczone, to miały liczne etaty dla kadry oficerskiej. Działo się to wówczas, gdy liczne siły lądowe (a zwłaszcza pancerno – zmechanizowane) przestały wręcz odgrywać istotną rolę na polu walki, ustępując miejsca innym rodzajom wojsk, a zagrożenia, takie jak przestępczość zorganizowana, migracje, terroryzm, stawały się coraz bardziej widoczne, wymagając budowy nowych, adekwatnych struktur i narzędzi. Symptomatyczne jest to, że takie narzędzie udało się z sukcesem stworzyć poza Ministerstwem Obrony Narodowej, w postaci jednostki GROM, z którą po przeniesieniu do MON, ministerstwo i Sztab Generalny najwyraźniej nie wiedziały co zrobić, na szczęście niedługo później nastał czas Afganistanu i Iraku.

Misje ujawniły przede wszystkim, niestety głębokie systemowe nieprzygotowanie wojska i państwa jako systemu do tego wyzwania. Wysyłanie do Iraku i Afganistanu sporych kontyngentów, wręcz ekspedycyjnych związków taktycznych, niewątpliwie dawało szansę doświadczenia bojowego przez wielu żołnierzy z wojsk zmechanizowanych, pancernych czy aeromobilnych, ale oznaczało także szereg etatów zabezpieczenia i dowodzenia. Czy zawsze wysłanie aż tak licznego, ogólnowojskowego kontyngentu było i jest opłacalne, jest kwestią dyskusyjną, ale jak dotąd, od czasu gdy Polska zaczęła angażować się w operacje zagraniczne (inne niż misje pokojowe ONZ), dominują kontyngenty lądowe, złożone z piechoty, co rodzi podejrzenie, że wybierano najprostsze rozwiązania.

Także w wymiarze najbardziej tradycyjnej roli armii jaką jest obrona własnego terytorium, zmiany były ograniczone, poza kilkoma programami modernizacji niektórych komponentów, jak zakup wielozadaniowych samolotów bojowych, czy PPK Spike. Reformy były i są wycinkowe, czasem wręcz są formą reanimacji znajdującego się w krytycznym położeniu rodzaju wojsk czy jednostek, a często trwają wiele lat. Podchody do modernizacji lotnictwa bojowego trwały dobrą dekadę, potrzebę istnienia struktury odpowiedzialnej za przygotowanie i kierowanie działaniami jednostek specjalnych sygnalizowano dobrą dekadę przed powstaniem Dowództwa Wojsk Specjalnych. Problem jest szerszy niż tylko MON. W innych resortach, na problemy reagowano z reguły reaktywnie, czasem wręcz po tragicznych zdarzeniach, jak zdarzało się w Policji.

Nie jest to problem dotyczący tylko wyposażenia i uzbrojenia, choć jest to najbardziej widoczny element. Problemem jest sama zmiana. Każda modernizacja oznacza zmiany, oznacza że pojawić się mogą nowe jednostki, nowi specjaliści i grupy, których pozycja rośnie w stosunku do dotychczasowych struktur, a czasem ich kosztem. Konflikty pomiędzy jednostkami specjalnymi a regularną armią, jakie zdarzały się w Polsce, ale nie tylko, bo były już udziałem pierwszych brytyjskich jednostek komandosów, są przykładem właśnie takiej rywalizacji. Na scenie pojawia się nowy aktor, może być w zainteresowaniu polityków (czasem wysokiego szczebla), przejmuje ludzi (i to dobrze wyszkolonych) i zasoby materialne.

Jeśli można jakoś opisać polską kulturę strategiczną, to właśnie przez niechęć do zmian, gdyż zmiany i reformy są zagrożeniem, wprowadzają ferment. Ta niechęć przewija się w każdym wymiarze bezpieczeństwa, od relacji interpersonalnych, po decyzje szczebla strategicznego. Co gorsza, również akceptowalne jest bezpośrednie kopiowanie obcych wzorców, jako również najprostsze.

Niezależnie od tego, jakie rodzaje zagrożeń można uznać za najpoważniejsze dla bezpieczeństwa państwa, i jakie narzędzia ich zwalczania uznać za najbardziej adekwatne, niezdolność do myślenia krytycznego i zadawania pytań jest zagrożeniem większym niż każde obecne w teraźniejszym lub przyszłym środowisku bezpieczeństwa państwa. Fundamentem każdej reformy i każdego przełomu był krytycyzm i odważne wypowiadanie własnych sądów, niezależnie od tego czy mowa o taktyce, strategii, walce wręcz czy dowolnym innym aspekcie bezpieczeństwa. Jedynie myślenie (i dyskusja) krytyczne i logiczne, może być podstawą do budowy bezpieczeństwa państwa w każdym wymiarze tego słowa.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!