Ustawa antyterrorystycza - część druga. Organizacja i informacja

Polska jest państwem, które może stać się celem ataku terrorystycznego, wyprowadzonego z zewnątrz, może stać się także miejscem działania rodzimych ekstremistów. Nie jest to jednak zagrożenie na poziomie porównywalnym z Wielką Brytanią, Francją, a już na pewno nie z Izraelem. To nakazuje zachowanie odpowiedniej proporcji w zakresie metod i sił używanych do walki z terrorystami. Zarazem terroryzm jest zjawiskiem dynamicznie ewoluującym, a to nakazuje pozostawienie pola manewru pozwalającego na elastyczne reagowanie w odpowiedzi na pojawiające się zagrożenia.

W walce z terrorystami, fundamentalną rolę odgrywają informacje uzyskiwane w wyniku działań rozpoznawczych i wywiadowczych różnego rodzaju. Niektóre z nich są obecnie regulowane w przepisach ustawowych, w szczególności w zakresie kontroli operacyjnej (podsłuchów) oraz takich czynności jak zakup kontrolowany czy przesyłka niejawnie nadzorowana. Ustawy dotyczące poszczególnych służb policyjnych i specjalnych regulują także zasadnicze zasady współpracy z osobowymi źródłami informacji. Istniejące przepisy dotyczą terroryzmu w takim samym stopniu, jak innych przestępstw. Biorąc pod uwagę zarówno dużą liczbę uprawnionych do prowadzenia pracy operacyjnej służb, i rozproszone przepisy dotyczące terroryzmu, można uznać obecny stan rzeczy za wątpliwy pod względem efektywności. Faktem jest, że w ostatnich latach zauważalny jest wzrost znaczenia Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w zakresie rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych.

Zobacz także: Ustawa antyterrorystyczna – część pierwsza

W obecnej sytuacji, w Polsce nie ma potrzeby tworzenia odrębnej służby przeznaczonej jedynie do rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych, trudno zresztą wskazać państwo, w którym taka służba by istniała. Nawet w najbardziej zagrożonych krajach jak Izrael, Wielka Brytania czy USA, problematyką terroryzmu zajmują się wyspecjalizowane piony służb wywiadowczych, kontrwywiadu i policji. Zauważalne jest także, że dąży się do podporządkowania ich pracy na kierunku zwalczania terroryzmu jednemu ośrodkowi, znajdującemu się ponad służbami lub w obrębie jednej z nich. W Polsce eksperymentowano już z tworzeniem różnych ciał koordynacyjnych, na różnych szczeblach, a w ostatnich latach funkcję ośrodka koordynacyjnego pełni Centrum Antyterrorystyczne w ABW.

Niezależnie od przyjętej formy organizacyjnej, aparat służący do rozpoznawania zagrożeń terrorystycznych musi mierzyć się z dwoma, przeciwstawnymi wyzwaniami. Po pierwsze, nie może to być aparat nadmiernie hierarchiczny. Terroryzm współczesny jest zjawiskiem sieciowym, a sieci zawsze wygrywają ze strukturą. Pożądane jest w związku z tym maksymalne spłaszczenie struktur i ich usieciowienie.

Nie jest jednak możliwe całkowite zrezygnowanie z hierarchicznych struktur. Może to doprowadzić do rozproszenia dostępnych zasobów i pogłębienia szkodliwej rywalizacji pomiędzy służbami oraz rozmycia odpowiedzialności. Państwo i jego służby są niejako z definicji hierarchiczne, wobec czego system przeciwterrorystyczny musi takim – w minimalnym koniecznym wymiarze – pozostać. Oznacza to, że jeden centralny ośrodek, pozostający w centrum tego systemu musi koordynować (lub kierować) pracą wszystkich jego elementów (służb i resortów, także należących do wojska), zarazem przepływ informacji pomiędzy nimi wszystkimi musi być bezproblemowy i bezkonfliktowy.

Nie jest to oczywiście rzecz którą można zadekretować przepisem, musi to być wynik wielu lat pracy i tworzenia odpowiedniej kultury organizacyjnej, jednak ustawa antyterrorystyczna musi stwarzać formalne warunki do zaistnienia takiej współpracy. Powinna także desygnować konkretną strukturę koordynacyjną – czy to w ABW lub w innej służbie, w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych lub na wyższym poziomie – będącą owym rdzeniem systemu przeciwterrorystycznego państwa. Ciało to musi być odpowiedzialne zarówno za koordynację działań na terytorium Polski oraz rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagrożeniom zewnętrznym.

Zobacz także: Paragraf dla strzelca

Pożądane jest także, aby ustawowo wskazać które ze służb państwowych i w jakim zakresie odpowiedzialne są za rozpoznawanie, zwalczanie i niwelowanie skutków ataków terrorystycznych. Idealną sytuacją byłoby gdyby wspomniane wyżej centrum koordynacyjne służbom tym mogło wydawać polecenia i egzekwować ich wykonanie. Jest to jednak, zważywszy na fakt zróżnicowanego podporządkowania tych służb, mało prawdopodobne.

Ustawa w sposób jednoznaczny powinna odnosić się do zbierania informacji przez odpowiednie służby. Uwzględniając aktualny podział uprawnień, w tym zakresie podstawowymi służbami które były i są odpowiedzialne za gromadzenie tego rodzaju informacji są Policja, Straż Graniczna, ABW, AW i wojskowe służby specjalne.

Ponieważ w ostatnich latach nasila się krytyka prawnych regulacji dotyczących pracy operacyjnej, zakresu uprawnień poszczególnych służb, politycznego nadzoru nad ich pracą, nie jest wykluczone że w najbliższej przyszłości dojdzie do zaostrzenia regulacji dotyczących metod gromadzenia informacji, w tym poprzez środki techniczne. W związku z tym, biorąc pod uwagę złożoność zjawiska terroryzmu, celowe jest określenie dozwolonego zakresu metod i form pracy operacyjnej, który powinien być możliwie szeroki.

Zobacz także: Gdyby nie było 11 września?

Nie chodzi tu o znaczące rozszerzenie obecnego stanu rzeczy, określonego obecnie na przykład w ustawie o Policji czy ABW, ale o utrzymanie ustawowych gwarancji pozwalających na stosowanie wobec osób podejrzanych o działalność terrorystyczną zarówno kontroli operacyjnej jak również rozpoznania agenturalnego. Większości znanych sukcesów w walce z terrorystami na świecie osiągnięto właśnie dzięki efektywnym wykorzystaniu osobowych źródeł informacji, uzupełnianych przez techniczne środki rozpoznania.

Regulacji powinien zostać także poddany rozdział pracy operacyjnej i śledczej. Celem tej drugiej jest dostarczenie informacji w formie dowodów na użytek postępowania karnego. Są państwa, gdzie te sfery są rozdzielone. Przykładowo, w Wielkiej Brytanii kontrwywiad (MI5) pracuje operacyjnie zaś czynności procesowe wobec terrorystów i szpiegów wykonuje policja dysponująca wyspecjalizowanymi pionami (Special Branch). W USA FBI ma uprawnienia i operacyjne, i śledcze. W Polsce uprawnienia różnych służb są zróżnicowane. Dlatego nie jest celowe postulowanie głębokiej reformy, ale dążenie do wykorzystania systemowej, możliwie płynnej współpracy różnych elementów i różnych służb dla uzyskania efektu synergii.

Te, podobnie jak większość problemów odnotowanych w tym wpisie, nie są możliwe do uzyskania jedynie poprzez zapisy ustawowe. Ustawa antyterrorystyczna powinna jednak stwarzać ramy formalne do systemowego współdziałania, w każdym aspekcie walki z terrorystami, także w zakresie walki bezpośredniej, ściśle związanej z funkcjonowaniem jednostek specjalnych. Będzie to tematem kolejnego wpisu.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!