Społeczeństwo a wojsko, część pierwsza

Ogłaszanie kolejnych priorytetów i pomysłów na armię – takich jak program pancerny czy modernizacja obrony przeciwlotniczej, samoloty bezzałogowe, program modernizacji Marynarki Wojennej czy zakupu śmigłowców wielozadaniowych jest powodem do wzmożenia dyskusji o obronności państwa, ale w najpowszechniejszym wymiarze, sprowadza się ona do tego, że przekonuje się społeczeństwo do finansowania z podatków zakupów coraz to nowych rodzajów sprzętu.

Zobacz także: Reformy a bezpieczeństwo

Promocja obronności i utrzymywanie szumnie nazywanych „więzi wojska ze społeczeństwem”, co przez wiele lat sprowadzało się głównie do obowiązkowej (i coraz mniej chętnie odbywanej) służby zasadniczej oraz udziału wojska w ceremoniach związanych ze świętami państwowymi. Dopiero udział w konfliktach zbrojnych oraz zawieszenie poboru, sprawiły, że do społeczeństwo zaczęło rozumieć, że armia służy do czegoś więcej niż odbywanie przymusowej służby i wystawianie kompanii honorowych.

To że o wojsku się mówi, to że siły zbrojne i służba w nich są przedmiotem promocji, i to promocji na coraz wyższym poziomie, także przedmiotem zainteresowania mediów niezależnych od resortu obrony, jest samo w sobie sukcesem. Wojsko jest częścią społeczeństwa i bez niego istnieć nie może, a spora część społeczeństwa jak dotąd, do Sił Zbrojnych ma stosunek pozytywny. Jest to wyraz oczywistego patriotyzmu, nie zawsze nachalnie głośnego ani bezkrytycznego.

Taki właśnie powinien być także stosunek do wojska, czy szerzej bezpieczeństwa państwa. Bezkrytyczne poparcie wszystkiego co związane jest z wojskiem, nie jest zachowaniem racjonalnym. Nie jest także racjonalne dążenie do utożsamiania siły z liczebnością lub inną fizyczną wielkością. Jest to droga na mentalne pole minowe.

Obecne czasy, podobnie jak najbliższe trzy dekady, czyli okres poddający się efektywnemu prognozowaniu politycznemu (nie można utożsamiać tego z prorokowaniem konkretnych wydarzeń i dat), to czas w którym mało prawdopodobne są klasyczne, konwencjonalne konflikty (wojny) międzypaństwowe. To okres ekspansji różnych form terroryzmu, przestępczości zorganizowanej, ruchów partyzanckich i innych zagrożeń niekonwencjonalnych (choćby piractwa morskiego). Poważnym problemem jest i będzie kryzys państwa jako aktora politycznego, upadające państwa, jak w Afryce, państwa rozrywane przez wewnętrzne konflikty, jak w Libii, Iraku i Syrii, oraz szereg innych problemów wynikających z przemian gospodarczych, kulturowych i politycznych.

To wszystko oznacza, że rola sił zbrojnych uległa poważnej przemianie i dalece odbiega od tradycyjnie zakodowanej w świadomości społeczeństwa. O ile w sierpniu roku 1920 można było sytuację i potrzeby chwili opisać prostym hasłem obrony Polski przed bolszewicką agresją, przed bezpośrednim zagrożeniem nie tylko bytu państwa ale także kulturowej tożsamości narodowej, to obecne czasy wymykają się takim schematom. Trudno w tak łatwo czytelne i powszechnie rozumiane hasła jak obrona przed agresją ująć choćby misję w Afganistanie czy rejsy polskich okrętów na Morze Śródziemne. Konieczność postrzegania interesu państwa nie tylko w perspektywie jego terytorium i najbliższego otoczenia, ale także skomplikowanych, nierzadko trudno czytelnych powiązań o zasięgu globalnym może powodować u wielu osób chęć ucieczki w wygodny i czytelny świat przeszłych dekad.

Zobacz także: Raport komisji norweskiej

Oznacza to także to, że narzędzia jakimi posługuje się państwo dla realizacji swoich celów politycznych mogą być trudno czytelne. W świecie w którym liczba czołgów i dział nie stanowi już o potencjalne militarnym, nowe symbole potencjału mogą być odbierane wręcz negatywnie. Szeregi żołnierzy piechoty i kolumny czołgów zastępują w tej roli dużo mnie spektakularnie wyglądający żołnierze wojsk specjalnych, specjaliści służb rozpoznania i wywiadu, walki informatycznej. Nie chodzi tu bynajmniej o antagonizowanie żołnierzy różnych rodzajów wojsk i sił zbrojnych, co o percepcję ich roli przez decydentów i społeczeństwo.

Należy bowiem dążyć do tego, aby w dyskusji o bezpieczeństwie państwa, nie uciekać się do sloganów i haseł należących do języka minionych dekad, a nawet stuleci. Nie można pozwalać sobie na slogany, które sprowadzają się do agitowania za coraz większym, liniowym przyrostem potencjału, do armii która będzie miała tylko więcej czołgów, działa o większym kalibrze, rakiety o większym zasięgu. Najważniejszy jest jednak nie sprzęt, a kadry, a problemy personalne są w ostatnich latach bardzo wyraźne. W tym kontekście ważniejsze od rakiet i czołgów jest pytanie o warunki i stabilność służby, o efektywność naboru, o to czy wyszkoleni za spore pieniądze specjaliści będą mogli liczyć na wykorzystanie ich wiedzy. To prowadzi do dalszych problemów jak stan systemu szkolenia w formacjach mundurowych, jego adekwatność do potrzeb a także do efektywności edukacji w skali ogólnopaństwowej. Trudno mówić o bezpiecznym państwie, o takich pojęciach jak naród, państwo, patriotyzm gdy poziom edukacji się obniża, a co za tym idzie – obniża się poziom kandydatów na żołnierzy i funkcjonariuszy.

Zobacz także: Tarcza, terroryści i media

Zróżnicowane zagrożenia z jakimi mamy obecnie do czynienia, i jakie będą pojawiać się w przyszłości, wymagają bowiem zdolności do myślenia i działania nieszablonowego, odmiennego od przyjętych zasad, ciągłego sceptycyzmu wobec uznanych za utarte zasad i stałego poszerzania swojej wiedzy i umiejętności.

Niezbędne jest dążenie do tego, aby wojsko i inne służby były postrzegane przez obywateli i decydentów jako elastyczne i nowoczesne formacje, zdolne do reagowania nawet w najbardziej zaskakujących sytuacjach. Dotyczy to zarówno samej struktury sił zbrojnych, jak i sposobów promowania w społeczeństwie ich roli i oswajania społeczeństwa ze współczesnymi zagrożeniami

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!