Czy czeka nas okres „samotnych wilków” ?

Zamachy dokonywane przez samotników nie są niczym nowym w zjawisku terroryzmu. Jednak w poprzednich falach terroryzmu, punktem odniesienia były grupy i organizacje. Głośne, spektakularne i często skuteczne ataki, jak uprowadzenia samolotów z września 1970 roku, zamach podczas Olimpiady w Monachium, sytuacje zakładnicze w Holandii w 1975 i 1977 roku, działalność Frakcji Czerwonej Armii czy grupy Abu Nidala zostały dokonane przez stosunkowo duże organizacje, dysponujące efektywnym aparatem wywiadowczym, zapleczem logistycznym, szkoleniowym. Istotną rolę odgrywało wsparcie niektórych państw – i w tym przypadku, zamachom takim jak Lockerbie nie można niestety odmówić skuteczności.

Także pierwsze ataki fundamentalistów islamskich (i nie tylko islamskich) były dziełem organizacji, czasem tak jak w przypadku libańskiego Hezbollahu, wspieranym przez państwa. Wreszcie Al-Kaida zaczynała swoją działalność jako organizacja, dokonująca skoordynowanych i wyrafinowanych uderzeń.

Nieodporność hierarchicznych struktur na działania innych, silniejszych struktur – a więc służb państwowych i coraz większe sukcesy w neutralizacji zagrożeń terrorystycznych, została zauważona w Stanach Zjednoczonych, gdzie jeden z ideologów skrajnej prawicy, Louis Beam zaproponował „opór bez przywódcy”, polegający na odrzuceniu organizacji, jako łatwych do penetracji i następnie neutralizacji przez władze. Zamiast więzi strukturalnych, jedynym wspólnym czynnikiem miała stać się ideologia.

Rozwój terroryzmu w tym okresie wskazywał na coraz większe znaczenie działań indywidualnych. Stopniowo coraz więcej udanych zamachów było dziełem samotników lub niewielkich, odizolowanych grup, aż do obecnego stanu rzeczy, gdzie trudno wskazać w obszarze euroatlantyckim aktywną i stanowiącą realne zagrożenie organizację terrorystyczną.

Samotne ataki są atrakcyjne dla sprawców. Przede wszystkim, są stosunkowo trudne do wykrycia w fazie planowania. Ograniczone są bowiem interakcje sprawcy z innymi ludźmi, zwłaszcza współsprawcami – gdyż tych nie ma. Jeśli zamachowiec jest samowystarczalny, może działać niezwykle długo. Ted Kaczynski, znany jako Unabomber dokonywał ataków od roku 1978 do 1995 i został zidentyfikowany dopiero po tym gdy w desperacji pozwolono na publikację jego manifestu w najważniejszych gazetach. Wówczas, osobą która rozpoznała styl pisania był jego własny brat.

Samotni sprawcy, nawet jeśli otrzymują wsparcie materiałowe, szkoleniowe lub ideologiczne z zewnątrz, nie są tak widoczni dla aparatu państwowego jak grupy. Mogą być uznani za mniej groźnych, lub niezauważeni w ogóle, a trzeba pamiętać że każda policja ma ograniczone środki które może skierować na wykrywanie zagrożeń.

Natomiast zamachowiec, nawet dysponując stosunkowo skromnymi możliwościami – jak Nidal Hassan w Fort Hood – może zadać duże straty. Jeśli będzie umiał sporządzić urządzenie wybuchowe lub środki trujące oraz zaplanować atak, straty mogą być bardzo duże i wprowadzić w błąd policję – co miało miejsce w Norwegii w 2011 roku. Jeśli sprawcy uda się wywołać strach – jak to działo się w 2002 roku pod Waszyngtonem – może to poważnie zakłócić funkcjonowanie całych miast.

To są czynniki sprzyjające takim zamachowcom. Jednak jeszcze więcej im nie sprzyja. Samotny sprawca jest tylko zabójcą, nie politykiem, a terroryzm to działalność polityczna. Ich czyny mogą być odbierane jako odosobnione incydenty, wręcz dokonywane przez szaleńców, a manifesty polityczne lekceważone. Nie stoi za nimi żadna struktura polityczna, nikt zdolny do negocjacji czy kompromisu. Oznacza to że terroryzm taki może służyć tylko i wyłącznie niszczeniu, co odróżnia go od wcześniejszych fal, gdzie element polityczny był szczególnie istotny – i czasem nawet dochodziło do sytuacji w której stosujący terroryzm wygrywali a przynajmniej zgadzali się na kompromisowe porozumienia.

Brak zaplecza oznacza także groźbę szybkiej neutralizacji samotnego sprawcy zwłaszcza po dokonaniu zamachu. Wówczas musi on zakładać skierowanie przeciwko niemu znacznych sił – i tak stało się w Tuluzie, gdzie po ataku na szkołę, Merah został szybko namierzony i otoczony, a w rezultacie zabity. Także inni zamachowcy nie cieszyli się długo wolnością, niektórzy wręcz zostali zabici lub ujęci na gorącym uczynku. Ci działający latami, jak Unabomber czy Franz Fuchs są wyjątkami.

Można więc określić tego rodzaju sprawców jako stanowiących niewielkie zagrożenie w skali strategicznej (acz konsekwencje ich czynów mogą sięgać lat) ale potencjalnie groźnych w skali taktycznej. Nie można bowiem wykluczyć, że Merah i Breivik znajdą jednak naśladowców. Działając z zaskoczenia, mogą stworzyć sytuację trudną do opanowania, która może z powodu swojej dynamiki i niejasności przerosnąć interweniujących funkcjonariuszy.

Z tego właśnie powodu sytuacje pozornie mniej spektakularne od dużych sytuacji zakładniczych czy zamachów bombowych, a powodowane przez sprawców w rodzaju „aktywnego strzelca” traktować jako szczególnie ważny problem w planowaniu kryzysowym i szkoleniu. Efektywność lub nieefektywność działania służb, wobec jednego sprawcy może bardzo brutalnie obnażyć wady systemu kierowania i zarządzania kryzysowego. W przeciwieństwie do bardziej złożonych sytuacji, liczny lub dobrze zorganizowany przeciwnik nie będzie mógł być usprawiedliwieniem. Żaden podatnik, dziennikarz telewizyjny, parlamentarzysta nie będzie wyrozumiały dla policji, która nie mogła sprawnie zażegnać zagrożenia ze strony jednego człowieka.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!