Współczesne i przyszłe konflikty

Nie chodzi to o poszukiwanie jakiegoś globalnego spisku, konspiracji na wzór diabolicznej organizacji SPECTRE ze starych filmów o agencie 007. Teorie spiskowe wyglądają atrakcyjnie jedynie w filmach i książkach sensacyjnych.

Każdy konflikt jaki zachodzi wewnątrz społeczeństwa, czy pomiędzy państwami, jest pochodną struktury i warunków życia (w bardzo szerokim znaczeniu) owych społeczeństw. Społeczności czy państwa których gospodarka jest zdominowana przez rolnictwo walczą o ziemię nadającą się do uprawy, dostęp do wody, pastwiska a nawet o żywy inwentarz (a w przeszłości także o niewolniczą siłę roboczą). Dla państw przemysłowych decydujące są zasoby surowców naturalnych, rynki zbytu, szlaki komunikacyjne. Te czynniki sprawiały, że mocarstwa europejskie w dziewiętnastym wieku rywalizowały o kolonie, a ich utrzymanie było równie ważne jak obrona własnego terytorium.

Wreszcie w przypadku aktorów postindustrialnych, takich jak państwa, korporacje transnarodowe, organizacje pozarządowe, ale także organizacje przestępcze lub terrorystyczne kluczowy jest dostęp do informacji i wiedzy oraz możliwość korzystania z nich i kontrolę nad informacją. Aby osiągnąć swoje cele, rywalizują więc przede wszystkim na polu informacyjnym.

Oprócz rywalizacji w obrębie tych trzech grup (Tofflerowskich „fal”) ma miejsce także rywalizacja pomiędzy nimi, co prowadzi do dodatkowych konfliktów. Ponieważ ten podział nie jest prosty i jednoznaczny (jak afrykańskie społeczeństwa, gdzie państwo jest słabe ale dostęp do telefonii komórkowej coraz bardziej powszechny), współczesne konflikty są coraz trudniejsze do opisania. Można wskazać kilka wspólnych cech, swoisty kod genetyczny jaki zauważalny jest w narkotykowej wojnie w Ameryce Łacińskiej, wojnach domowych w Afryce, konflikcie afgańskim czy w terroryźmie w Europie.

Słabnie państwo przemysłowe i narodowe, które w obszarze atlantyckim (Ameryka Północa i Europa) gdzie wyewoluowało i osiągnęło szczyty swojej potęgi, a swoją pozycję zachowuje głównie w Azji Wschodniej. Ulega rozerwaniu tradycyjna trójca która tworzy definicję państwa, wypracowaną zresztą w okresie dominacji państwa narodowego, czyli ludność, terytorium i władza suwerenna. Podobnie współczesne konflikty rozgrywają w oderwaniu od tej „trójcy”, jak również od innej, również dziewiętnastowiecznej, Clausewitzowskiej triady jaką tworzą naród, siły zbrojne i władza państwowa.

Masowość przestała mieć znaczenie. Sto lat temu użycie siły wobec innego państwa oznaczało użycie masowej armii i floty, a więc posiadania tych sił, zaplecza przemysłowego ale także woli ich użycia. Wola ta musiała także obejmować walczących, zwłaszcza w państwach zachodnich, stąd rozbudowana propaganda, mająca wzbudzić motywację do walki za naród i państwo i utwierdzić ostateczną lojalność obywatela wobec państwa. Zmuszanie ludzi do walki – nawet groźbą śmierci – było i jest skuteczne jedynie na krótką metę.

Jednak postęp techniczny sprawił, że ilość musiała ustąpić jakości. Urządzenia pozwalające na precyzyjne rażenie celów, jak broń kierowana i zaawansowane systemy kierowania ogniem (także w nocy), środki walki elektronicznej, logistyki, rozpoznania, łączności dowodzenia sprawiły że armie państw zachodnich (ze szczególnym uwzględnieniem amerykańskiej) nie mają obecnie  równorzędnego przeciwnika lub rywala. Są one kosztowne i wymagają dużego zaplecza w tym wykwalifikowanych kadr.

Nadgonienie zapóźnienia technicznego jest procesem kosztownym długim, i wymaga wielu lat stabilnych warunków dla badań podstawowych w wielu dziedzinach oraz prac konstrukcyjnych i wdrożeniowych. Nawet szpiegostwo i kopiowanie nie są receptą na efektywne przyśpieszenie tych prac. Dlatego praktycznie każdy potencjalny lub aktualny przeciwnik USA szuka rozwiązań asymetrycznych.

Jednocześnie, ci aktorzy którzy nie zaliczają się do państw, lub są państwami słabymi, które nie mogą posiadać odpowiedniego potencjału konwencjonalnego, sięgają po rozwiązania tańsze. Strategie asymetryczne nie wymagają posiadania licznych ani zaawansowanych technologicznie sił zbrojnych. Atak z 11 września wykazał, ze wystarczy nikła (w porównaniu z konsekwencjami) suma pieniędzy, trochę szkoleń (na terenie kraju-celu), bilety lotnicze i kilka noży. I oczywiście grupa religijnych fanatyków.

Asymetria – a więc zarówno różnica potencjałów jak i sposobów ich użycia jest dominującą cechą współczesnych konfliktów zbrojnych. Improwizowane urządzenia wybuchowe stały się tak powszechne w Iraku i Afganistanie gdyż pozwalały zadawać straty siłom koalicyjnym bez wystawiania się na groźbę kontaktu ogniowego. Branie zakładników – jak w przypadku konfliktu czeczeńskiego – przenosi wymiar konfrontacji militarnej na zupełnie odrębny poziom. Przemytnicy narkotyków nie walczą bezpośrednio ze Stanami Zjednoczonymi jako państwem. Znaczna część tej wojny rozgrywa się na terytorium amerykańskim.

W każdym przypadku, potencjał państwa w tradycyjnym jego rozumieniu jest przydatny w niewielkim stopniu, lub w ogóle. Aby wygrywać konflikty asymetryczne, wymagane jest często dokonanie głębokich reform, zmiany sposobu myślenia, strategii, struktur wreszcie wyposażenia. Takie zmiany zaszły w armii amerykańskiej i amerykańskich służbach specjalnych w następstwie konfliktów w Iraku i Afganistanie – od zmian struktur i ich wzajemnych relacji, poprzez ewolucję szkolenia aż do zmian w wyposażeniu (czasem spektakularnych, jak w przypadku pojazdów minoodpornych).

Widząc te zmiany, nie można zadać pytania o ich dalszy bieg. Spadek znaczenia państwa narodowego, oznacza że blakną slogany, słowa klucze takie jak terytorium, naród, suwerenność. Tożsamość jednostek jest wielowymiarowa i nie zawsze decyduje tu kryterium narodowe. Przewartościowaniu ulega szereg pojęć związanych z bezpieczeństwem. Na polu walki decydującą rolę odgrywają nie masy poborowych żołnierzy („obywateli w mundurach”) ale wąskie grupy zawodowych żołnierzy, tudzież funkcjonariuszy służb specjalnych, albo i cywili walczących w cyberprzestrzeni lub obsługujących bezzałogowe systemy. Czasem są to osoby zatrudniane przez wyspecjalizowane firmy a nie bezpośrednio przez wojsko lub rząd.

Naturalne w obliczu zmian dla wielu ludzi jest nostalgiczne spojrzenie w przeszłość. Świat dobrze znanych pojęć daje poczucie bezpieczeństwa. Daje psychiczny komfort, gdyż można nowe zjawiska opisywać w dobrze znany sobie sposób. Jest to podejście równie komfortowe, co zdradliwe. Przestarzałe pojęcia nie mogą opisywać nowych zjawisk.

Procesy które osłabiają państwo narodowe, i umacniają aktorów niepaństwowych, będą się nasilać. Trudno spodziewać się aby nagle zatrzymał się postęp w nauce i technice, który odgrywa w tym ważką rolę. Będą otwierać się więc nowe metody oddziaływania – także przemocy, tak jak będą otwierać się nowe sposoby korzystania z rozmaitych dóbr (komputery i sieci komputerowe są tu idealnym dobrze znanym przypadkiem). To oznacza coraz większą integrację (ponadnarodową) i jednocześnie decentralizację. Te procesy będą kształtować przyszłe konflikty zbrojne. Mało prawdopodobne są kolejne wielkie wojny – mocarstwa nie starły się ze sobą otwarcie od 1945 roku, gdyż miały zbyt wiele do stracenia. Może mieć miejsce rywalizacja, jak w czasie Zimnej Wojny, ale nie wojna. Zarazem aktorzy niepaństwowi, nawet jednostki mogą używać przemocy (czy środków niszczących) w coraz to nowe sposoby. Państwo zazdrośnie strzeże swojego monopolu legalne na stosowanie przemocy fizycznej, ale nie ma monopolu na walkę w cyberprzestrzeni i praktycznie nigdy go nie miało.

Możliwości jakie dać może rozwój elektroniki, informatyki, energetyki, nauk biologicznych i medycznych i innych (w tym konsekwencje ekspansji w Kosmos) są nierozerwalnie związane ze sferą bezpieczeństwa. Takie problemy jak rozpowszechnienie bezzałogowych statków powietrznych, możliwe konsekwencje produkcji broni przy pomocy drukowania przestrzennego, czy ochrona tajemnicy w dobie łatwo dostępnych zdjęć satelitarnych to tylko nieliczne problemy z którymi już teraz mierzą się lub będą musiały się mierzyć społeczeństwa.

Mnogość możliwości jakie pojawią się w przyszłości utrudnia prognozowanie. Można jednak sądzić, że skoro informacja i nowe technologie będą kształtować przyszłe społeczeństwa i zagrożenia, to nie ulegnie ograniczeniu rola tych sił i struktur które najwcześniej weszły w obręb walki informacyjnej i znajdują się w awangardzie postępu.

Służby specjalne, podobnie jak wojska specjalne, od dawna (a raczej od zawsze) funkcjonują jako struktury oparte na informacji, wiedzy i wykorzystaniu najnowszych, awangardowych i niekonwencjonalnych rozwiązań. Od końca zimnej wojny, w świecie konfliktów asymetrycznych rola wywiadu w jego licznych wcieleniach i jednostek specjalnych tylko rośnie. Można się spodziewać, że w przyszłości będzie rosła nadal.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!