Walka z terrorystami w Polsce, część druga. Służby specjalne

Historycznie, państwa od zawsze w mniej lub bardziej zorganizowany sposób prowadziły działalność wywiadowczą na płaszczyźnie politycznej oraz wojskowej, zarazem dążąc do ochrony swoich tajemnic. Ten podstawowy podział z czasem został uzupełniony przez dalsze rodzaje i dyscypliny, nierzadko wyróżniane na podstawie tego jakie informacje są gromadzone, albo sposobu w jaki się je pozyskuje. Wraz z rozwojem policji we współczesnym rozumieniu tego słowa, co następowało od początków dziewiętnastego wieku, szczególnego znaczenia nabrało gromadzenie informacji na temat środowisk przestępczych, co w terminologii anglojęzycznej od kilku dekad określa się mianem „wywiadu kryminalnego” a w Polsce szeroko określa się to mianem pracy operacyjnej.

W walce z terrorystami, wszystkie te rodzaje wywiadu a także kontrwywiadu są obecne, w różnym stopniu i nierzadko przenikają się wzajemnie. Terroryzm jest szczególnym rodzajem przestępczości, nierzadko terroryści angażują się w działalność stricte kryminalną, choćby dla zdobycia funduszy, a więc w sposób naturalny jest przedmiotem zainteresowania służb policyjnych. Jako przestępczość wymierzona w żywotne interesy państwa, jego przedstawicieli i aparat bezpieczeństwa, w tym siły zbrojne, jest przedmiotem zainteresowania kontrwywiadu. Wreszcie gdy terroryści mają – a jest tak bardzo często – powiązania międzynarodowe, choćby szkolą się za granicą, jest to obszar w którym tradycyjnie operują służby wywiadowcze.

Mimo dominującej roli rozpoznania osobowego, nie oznacza to jednak że środki techniczne, czy to w formie podsłuchu telefonicznego, rozpoznania lotniczego (lub kosmicznego) czy jeszcze innych metod nie mają zastosowania. Dodatkową komplikacją jest to, że jeśli terroryści mają zostać postawieni przed sądem, gromadzenie informacji mających stanowić materiał dowodowy z zasady podlega rygorystycznym regułom prawa karnego. Wreszcie należy uwzględnić kontekst międzynarodowy i to że możliwości uzyskania pomocy innych państw są z przyczyn politycznych zróżnicowane, a zdarzają się i zdarzyły państwa aktywnie chroniące terrorystów.

Polska u schyłku PRL dysponowała kilkoma służbami odpowiedzialnymi za gromadzenie i przetwarzanie informacji wywiadowczych i rozpoznawczych. Były one częścią dwóch resortów. Rozbudowany aparat Ministerstwa Spraw Wewnętrznych był odpowiedzialny za prowadzenie cywilnego, a więc politycznego i naukowo – technicznego wywiadu zagranicznego, kontrwywiad (także radiokontrwywiad), zbieranie informacji na temat opozycji politycznej, ochronę granic, wreszcie zwalczanie przestępczości kryminalnej. Natomiast w strukturach wojskowych znajdowały się komórki wywiadu i rozpoznania wojskowego, czyli II Zarząd Sztabu Generalnego oraz wojskowe jednostki rozpoznawcze i specjalne oraz Wojskowa Służba Wewnętrzna, łącząca zadania kontrwywiadu oraz żandarmerii wojskowej.

Przemiany polityczne przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych sprawiły, że także te struktury uległy daleko idącym przemianom. Funkcję wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przejęły Wojskowe Służby Informacyjne. Miejsce WSW zajęła Żandarmeria Wojskowa. W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych pojawiły się Policja, Straż Graniczna, Urząd Ochrony Państwa. To właśnie ta ostatnia służba przejęła zadania cywilnego wywiadu i kontrwywiadu. Co ważne, w jej ustawowych zadaniach znajdowało się między innymi „zapobieganie i wykrywanie przestępstw szpiegostwa i terroryzmu” oraz ściganie sprawców tych przestępstw. Oprócz tego, UOP zajmował się także zwalczaniem przestępczości zorganizowanej, w szczególności handlu bronią, narkotykami i substancjami radioaktywnymi o zasięgu międzynarodowym.

Od roku 1993 Urząd ten w swoich strukturach miał także jednostkę specjalną, znaną początkowo jako Grupa Zabezpieczenia Realizacji, a później jako V Wydział Zabezpieczenia Realizacji i Działań Antyterrorystycznych podporządkowaną Zarządowi Śledczemu UOP. Jednostka ta była przeznaczona przede wszystkim do zatrzymywania szczególnie niebezpiecznych przestępców.

W roku 2002 UOP został podzielony na dwie do dziś istniejące służby, Agencję Wywiadu i Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego (V Wydział wszedł w struktury ABW). Także te służby są odpowiedzialne ustawowo za rozpoznawanie zagrożeń terrorystycznych. Gdy w roku 2006 rozwiązano Wojskowe Służby Informacyjne, tworząc Służbę Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbę Wywiadu Wojskowego, także do ich zadań należy – wyrażona bezpośrednio lub pośrednio w treści ustawy je tworzącej – rozpoznawanie zagrożenia terroryzmem, w tym międzynarodowym. Gdy utworzono Centralne Biuro Antykorupcyjne, liczba służb określanych mianem „specjalnych” sięgnęła pięciu.

Jednak, pomijając samo określenie, można zadać prowokacyjne pytanie, co specjalnego jest w służbach specjalnych, zwłaszcza gdy mowa o walce z terrorystami? Obecnie zakres ustawowych uprawnień dotyczących pozyskiwania informacji i pracy operacyjnej jest bardzo podobny w przypadku wszystkich służb specjalnych ale także innych służb, jak Policja czy Straż Graniczna.

Wszystkie te służby mogą korzystać z osobowych źródeł informacji, ustawowo uregulowano ochronę tajności tej współpracy oraz wynagradzanie ich z funduszu operacyjnego. Dozwolone jest, oczywiście w określonych ustawami granicach, stosowanie kontroli operacyjnej (podsłuchu), obserwacji wydarzeń w miejscach publicznych, analizy ruchu w sieciach telekomunikacyjnych (popularne bilingi) oraz zakupu kontrolowanego.

Dopuszczalne jest więc nie tylko infiltrowanie siatek terrorystycznych poprzez agenturę, śledzenie zachowań podejrzanych osób poprzez środki techniczne, ale także kontrolowane dostarczenie osobom szykującym zamach zdezaktywowanej broni czy atrap urządzeń wybuchowych. Są to metody które w państwach Europy czy Ameryki Północnej wielokrotnie pozwoliły wykryć i udaremnić przygotowywane zamachy oraz umożliwiły aresztowanie wielu poszukiwanych terrorystów.

Trudno mówić o jednoznacznej ocenie skuteczności polskich służb specjalnych w zakresie wali z terrorystami. Polska wciąż nie została dotknięta współczesną formą tego zjawiska na taką skalę jak inne państwa. Wywiad i kontrwywiad z definicji pracują w tajemnicy. Faktem jest, że pewne zdarzenia wyszły na światło dzienne. Wiadomo, że w roku 1993 UOP we współpracy ze służbami brytyjskimi przeprowadził operację wymierzoną w jedno z północnoirlandzkich (protestanckich ) ugrupowań. Była to operacja kontrolowanej sprzedaży broni palnej. W dorobku Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego jest między innymi zatrzymanie osoby planującej zamach bombowy na budynek Sejmu, która to sprawa czeka na finał w postaci procesu sądowego. Służby wojskowe od lat zaangażowane są w działania w Afganistanie i Iraku. Trzeba także odnotować, że trudno wskazać jakiś przykład nieskuteczności czy niekompetencji polskich służb, choć są służby europejskie, które mają za sobą takie doświadczenia, czasem wręcz zakończone politycznymi skandalami.

Trzeba także zauważyć, że system jaki ukształtował się w Polsce ma liczne słabości. Już sama mnogość służb i ich częste reformy, likwidowanie jednych i zastępowanie innymi negatywnie wpływa na stabilność struktur, a przede wszystkim kadr które decydują o jakości pracy. Znane wypadki politycznego wykorzystywania informacji uzyskanych przez służby i ich narzędzi pracy, reformy i dokonywane przy otwartej kurtynie rozliczanie poprzedników, ujawnianie tajnych współpracowników, to dalsze czynniki osłabiające i to w perspektywie wieloletniej aparat wywiadu i kontrwywiadu.

Liczba służb uprawnionych do prowadzenia w mniejszym lub większym zakresie pracy operacyjnej jest relatywnie duża, oprócz pięciu służb specjalnych należy dodać służby policyjne, celne i skarbowe, co sumarycznie daje około dziesięciu służb. Oczywiście, każda z nich działa w ramach swojego ustawowego zakresu obowiązków, zarówno gdy mowa o właściwości rzeczowej (zwalczane zagrożenia) jak i terytorialnej (wywiad z zasady działa za granicą, kontrwywiad i policja głównie, choć nie wyłącznie na własnym terytorium). O ile w przypadku wywiadu politycznego czy zwalczania przestępczości kryminalnej podział kompetencji jest jednoznaczny, to gdy w grę wchodzi terroryzm, sytuacja się komplikuje.

Specyfika tego zjawiska oznacza bowiem, że zbiegają się tutaj kompetencje wielu służb, i analizując dowolny przypadek zamachu czy organizacji terrorystycznej, łatwo zauważyć jak nakładają się na siebie. To z kolei wymaga jednocześnie i współpracy, i podziału kompetencji, dla uniknięcia rozproszenia wysiłków czy wręcz wzajemnego utrudniania sobie pracy przez służby. Obecne rozwiązania delegują problem zarządzania służbami na poziom rządowy.

Centrum Antyterrorystyczne Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego jest komórką analityczną i koordynacyjną, nie stojącą ponad służbami (samo jest wszak częścią jednej z nich). Podobną rolę spełniają ulokowane znacznie wyżej w strukturach administracji Międzyresortowy Zespół do Spraw Zagrożeń Terrorystycznych i Kolegium do spraw Służb Specjalnych, w których wkład wchodzą szefowie służb, ministrowie i wiceministrowie. Pytaniem pozostającym bez jednoznacznej odpowiedzi jest efektywność takiego sposobu kierowania pracą służb.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!