Polityka i „political fiction”

Tak w dużym skrócie przedstawia się fabuła jednego z najbardziej klasycznych technothrillerów, „Czerwonego Sztormu” napisanego w ostatnich latach zimnej wojny i pod wieloma względami, podobnie jak debiutancka powieść Toma Clancy'ego - „Polowanie na Czerwony Październik” ustaliła szlak którym lepiej lub gorzej podążali inni autorzy.

Połączenie drobiazgowych opisów funkcjonowania wojska i służb specjalnych z odważnymi pomysłami fabularnymi, dało w rezultacie mieszankę dosłownie wybuchową. „Polowanie na Czerwony Październik”, historia ucieczki radzieckiego okrętu podwodnego do Stanów Zjednoczonych, opowiedziana na kilku płaszczyznach – od pokładów okrętów podwodnych, przez rozgrywkę wywiadów i kontrwywiadów po Biały Dom i Kreml, nie ma jednego bohatera, jak to ma miejsce w literaturze sensacyjnej czy kryminalnej. Bohaterami są dwie potężne organizacje, dwie floty i ich otoczenie.

Nie ma tu miejsca na super-agenta, policjanta czy żołnierza dysponującego nadzwyczajnymi narzędziami. O biegu wydarzeń decyduje kilkunastu ludzi którzy wykonują swoje obowiązki, czasem lepiej, czasem gorzej. Jack Ryan, który jest „zaledwie” analitykiem wywiadu, który przekonuje przełożonych do udzielenia pomocy w ucieczce Ramiusa poprzez logiczne rozumowanie poparte faktami, trafia na pokład okrętu podwodnego w wyniku zbiegu okoliczności, nie zaś jak w adaptacji filmowej w efekcie brawury i kowbojskiej postawy.

Ten sam rys fabuły widać w „Czerwonym Sztormie”. Starcie dwóch wielkich armii jest opisane przez pryzmat losów marynarzy, lotników i żołnierzy wojsk lądowych wykonujących swoje obowiązki. Mamy więc oficera wywiadu który umiejętnie kojarzy fakty, mamy oficera sztabowego, planującego operacje, mamy wreszcie dowódców okrętów, pilotów, czołgistów i całą gamę innych postaci. 

Wśród nich licznie reprezentowane są jednostki specjalne. Jeden z głównych bohaterów w cyklu o Ryanie, John Clark to były marynarz jednostek specjalnych marynarki wojennej i weteran wojny wietnamskiej. Często w tych powieściach pojawiają się także Rangersi oraz jednostka kontrterrorystyczna HRT, jak również radzieckie, a później rosyjskie jednostki specjalne.

Same konflikty wypełniające książki zmarłego autora, jak lustro odbijają amerykańskie lęki i pragnienia w ostatnich dwudziestu latach, przynajmniej w zakresie bezpieczeństwa. Oczywiście, są to tylko powieści, można wskazać w nich liczne uproszczenia a czasem naiwności, jednak nie umniejsza to ich wartości. Pierwsze powieści, wyrastające z czasów zimnej wojny, nieustannie toczyły się w świecie zdominowanym przez dwóch potężnych graczy. Mamy więc hipotetyczną konfrontacje zbrojną, ale także walkę wywiadów i naukowców obu stron pracujących nad systemami obrony przeciwrakietowej („Kardynał z Kremla”). W traktującym o terroryźmie północnoirlandzkim „Czasie patriotów”, fikcyjna Ulster Liberation Army hojnie wspierana jest przez ZSRR i Libię.

Z czasem na scenie pojawiają się inni, nie mniej niebezpieczni przeciwnicy, jak kartele narkotykowe („Stan zagrożenia”) czy islamscy fundamentaliści. Właśnie ta część powieści o Ryanie, osadzona już w okresie rozpadu ZSRR i latach późniejszych jest zdecydowanie najbardziej interesująca – przynajmniej pod względem przeglądu kolejno pojawiających się przeciwników, zastępujących blok wschodni, zanim doszło do zamachu z 11 września.

W owej powieściowej historii lat 1989-2000, na arenie pojawiają się wprawdzie niedobitki lewackiego terroryzmu ale już w ”Sumie wszystkich strachów” światowy konflikt usiłują wywołać islamscy fundamentaliści. Później wojnę Stanom Zjednoczonym wydaje Japonia, do grona przeciwników dołączają Indie, Chiny, a w tle cały czas przewija się zagrożenie ze strony Iranu, osiągające szczyt w „Dekrecie” gdzie Amerykę paraliżuje kryzys polityczny i atak bioterrorystyczny.

Poza interludium jakim jest „Tęcza Sześć”, traktująca o terroryźmie – tym razem radykalnych ekologów i przeciwstawiającej się im elitarnej międzynarodowej jednostce kontrterrorystycznej, zwieńczeniem owej epopei jest wojna Rosji i Ameryki z Chinami („Niedźwiedź i Smok”) , a co szczególnie ciekawe – w tej ostatniej powieści, Rosja zostaje przyjęta do NATO a ceremonię przystąpienia nowego członka do Sojuszu Clancy umieścił w Warszawie, w Pałacu na Wodzie w Łazienkach.

Trudno wskazać bardziej spektakularny przykład tego, jak w kulturze masowej zmieniało się postrzeganie wydarzeń i procesów międzynarodowych, w owym okresie, Rosjanie w popkulturze rzadko występowali jako sprzymierzeńcy – częściej wciąż jako przeciwnicy, ale o mafijnym a nie komunistycznym obliczu.

Trzeba pamiętać, że w realnym świecie, lata dziewięćdziesiąte były dla amerykańskiej polityki zagranicznej i wojska czasem trudnym, okresem ciągłych cięć budżetowych. Potężna armia, przygotowana do wielkiej wojny z Układem Warszawskim, straciła przeciwnika. Demony, którymi straszono amerykańskie społeczeństwo przez ponad pięćdziesiąt lat, zniknęły a ich miejsce zajęli nowi, bardziej zróżnicowani, czasem niewidoczni i często nieczytelni dla opinii publicznej przeciwnicy.

W tym sensie, można powiedzieć że wyprzedził swoimi książkami rzeczywistość, zarówno pod względem długofalowych procesów, jak i pojedynczych zdarzeń. Zamachy z 11 września przywołały wspomnienie bardzo podobnego ataku, opisanego kilka lat wcześniej w „Długu honorowym”, można także doszukiwać się podobieństw pomiędzy innymi zdarzeniami czy postaciami, czasem ewidentnie przypadkowych (jak oficer polityczny „Czerwonego Października” noszący nazwisko Putin) a w innych przypadkach, świadczących o niezwykle wnikliwym poznaniu zagadnień, które stały się bazą do fikcyjnych, ale niezwykle inspirujących dla wielu, powieści.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!