Społeczeństwo a wojsko, część druga

Była to ostatnia jak dotąd wielka wojna pomiędzy mocarstwami, toczona w sposób jednoznacznie sformatowany przez Clausewitzowską trójcę państwa, narodu i armii. Była to wojna toczona przez całe narody i przez kategorię narodu należy postrzegać jej przebieg. Zwycięzcami okazali się ci, którzy najbardziej znacjonalizowali dostępne zasoby na potrzeby wojny, a zarazem dysponowali ich największą ilością, uchronioną przed oddziaływaniem przeciwnika.

Zobacz także: Społeczeństwo a wojsko, część pierwsza

Związek Radziecki i Stany Zjednoczone zmobilizowały całość swojego potencjału gospodarczego i ludzkiego na potrzeby wojny, korzystając jednocześnie z komfortu jaki dawała im geografia. Ani ewakuowany na Ural przemysł zbrojeniowy ZSRR ani bezpieczny za dwoma oceanami przemysł amerykański nie był atakowany. Najliczniej produkowanym samolotem bojowym świata (około 36 tysięcy sztuk) do dziś pozostaje Ił-2, czołgów rodziny T-34 wyprodukowano podczas wojny ponad 60 tysięcy egzemplarzy.

Dla Japonii utrata czterech lotniskowców pod Midway oraz straty wśród doświadczonych załóg lotniczych w pierwszych latach wojny były nie do odrobienia. Na Atlantyku niemiecką flotę podwodną pokonano samą ilością masowo produkowanych okrętów (w tym lotniskowców eskortowych), statków (zwłaszcza typu Liberty) i samolotów do zwalczania okrętów podwodnych. Nawet tak jakościowo wymagające dziedziny jak badania naukowe i wywiad, uległy umasowieniu wraz z budową fabryki dekryptażu w Bletchley Park i podjęcia prac nad bronią jądrową w ramach projektu Manhattan.

Przebieg całej wojny i jej wynik został określony nie przez ideologie, ale przez dostępność potencjału przemysłowego, który z kolei bazował na potencjale społeczeństw. Wojna miała wymiar totalny, rozgrywała się zarówno na polach bitew jak i w fabrykach. W przeciwieństwie do wieków poprzednich, gdzie za walczących i ponoszących główny, o ile nie jedyny wysiłek ponosiła tylko część danej populacji, tak w drugiej, jaki i pierwszej wojnie światowej, walczyły literalnie całe narody.

Siedem wieków później, sytuacja jest krańcowo odmienna. Trzecia wojna światowa nie miała miejsca, a gigantyczne potencjały supermocarstw służyły przede wszystkim temu, aby ich nie używać, gdyż to mogłoby oznaczać tylko wojnę bez zwycięzców. W Europie od dawna jedyne konflikty zbrojne toczą się na jej peryferiach i w przytłaczającej większości mają charakter wewnętrzny. Poza Europą, krwawe i przewlekłe wojny toczyły się w Trzecim Świecie, i w większości także nie były to klasyczne wojny międzypaństwowe, a poza Bliskim Wschodem i wojnami indyjsko – pakistańskimi trudno doszukiwać się wojen pomiędzy regionalnymi silnymi graczami. Stopniowo coraz większym problemem stawały się konflikty wewnętrzne, nieregularne, a po roku 1990 armie mocarstw zachodnich zaczęły w coraz większym stopniu przygotowywać się do operacji stabilizacyjnych, interwencji humanitarnych, „operacji innych niż wojna” czy walki z terrorystami i przestępczością zorganizowaną. Rozwój sił specjalnych to wynik właśnie tych przemian.

Zobacz także: Awantura o książkę

Odmasowienie armii i odejście od praktyki obowiązkowej służby wojskowej, toczenie walk z przeciwnikiem asymetrycznym, sprawia że inaczej wygląda związek państwa, armii i społeczeństwa. Żołnierze stanowią niewielki ułamek społeczeństwa, stopniowo kurczący się wraz z liczebną redukcją wojsk. Trudno spodziewać się aby ten proces uległ odwróceniu. Od dawna na polu walki decyduje nie ilość, lecz jakość, a więc armie rozwiniętych państw składają się i będą się składać z nielicznych, starannie wyselekcjonowanych i wyszkolonych specjalistów, uzupełnianych czasem przez siły aktywnej rezerwy (jak w USA), zaś czasy masowych armii z poboru odeszły w przeszłość.

Taki stan rzeczy oznacza dwa zasadnicze problemy. Skoro armia staje się coraz mniejszą liczebnie częścią społeczeństwa, gdzie procent osób mających doświadczenia lub kontakty z wojskiem spada, może to prowadzić do coraz łatwiejszego użycia siły. Wojna w Wietnamie spowodowała w Stanach Zjednoczonych falę protestów między innymi dlatego, że w walczyli w niej poborowi. Skala protestów antywojennych podczas interwencji w Iraku i Afganistanie była niewspółmiernie mniejsza. Destruktywne konsekwencje użycia armii z poboru do niepopularnej wojny odczuła boleśnie Rosja podczas pierwszej wojny czeczeńskiej.

Zobacz także: Raport komisji norweskiej

Rząd francuski nie ukrywał, że Legię Cudzoziemską stworzono i utrzymywano właśnie dlatego, żeby nie używać poborowych w kolonialnych wojnach. W świecie w którym interwencja militarna często oznacza wysłanie niewielkiego oddziału sił specjalnych, często w niejawnej misji, nalot z powietrza, nierzadko przy pomocy samolotów bezzałogowych. To oznacza że operacje wojskowe nie muszą być w takim stopniu jak kiedyś, planowane z uwzględnieniem reakcji społeczeństwa, bo albo nie wie ono że takie operacje są prowadzone, albo jego poparcie nie jest potrzebne. Wszak kompania komandosów i kilka dronów to nie dywizje piechoty, to są zasoby, które może zapewnić choćby zewnętrzny poddostawca czyli wyspecjalizowany w określonych działaniach PMC.

To prowadzi do kolejnego problemu. Skoro do prowadzenia działań zbrojnych potrzeba mniejszych liczebnie sił (czasem bardzo skromnych), i oparcie wojska w społeczeństwie nie jest kluczowym problemem, to może oznaczać że z czasem społeczeństwo w tej trójcy przestanie być istotnym elementem, poza oczywiście płaceniem podatków, choć biorąc pod uwagę relatywnie mniejsze koszta prowadzenia działań niekonwencjonalnych, także ten czynnik może stracić na znaczeniu. To prowadzi do dalszego, poważniejszego problemu : skoro społeczeństwo nie musi utrzymywać tak licznej armii, a zasadniczą rolą państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa (poprzez legalne stosowanie przemocy fizycznej) , po co w ogóle utrzymywać państwo? Jest to (przedstawiony w dużym uproszczeniu) scenariusz który nie jest perspektywą najbliższych lat, ale istniejące symptomy mogą zwiastować jego ziszczenie się w ciągu następnych dekad. Takie procesy, obficie prognozowane przez liczne teorie wojny postindustralnej, „III fali”, „IV generacji” i tym podobne stają się tym prawdopodobne im słabsze jest państwo jako aktor polityczny, a już teraz jego pozycja jest w dużym stopniu podważona – i przez aktorów i procesy subnarodowe, i transnarodowe. Oznaczać to będzie rozdrobnienie sił zbrojnych jako takich, ich defragmentację i dostępność uważanej za legalną przemoc dla różnych podmiotów – korporacji, grup religijnych, miast czy innych organizacji i podmiotów.

Są to oczywiście zjawiska które, choć już dają o sobie znać, nie spowodują rewolucyjnych zmian w ciągu najbliższych trzech lub pięciu lat. Jednak procesy przemian społecznych i politycznych jakie mogą dać o sobie znać w perspektywie dwóch- trzech dekad, nakazują uważnie rozważać każde zjawisko mogące mieć wpływ na bezpieczeństwo państwa. Polskie społeczeństwo pod względem kulturowym jest relatywnie konserwatywne, w porównaniu z Zachodem. Widać to także w stosunku do obronności. Jednak przyszłe zmiany nie ominą także nas, i należy uczynić wszystko co możliwe, by nie były one zaskoczeniem, a system bezpieczeństwa państwa pozostawał efektywny nawet w obliczu pozornie egzotycznych wyzwań.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!