Feniks

Pododdziały specjalne istniały w Straży Granicznej prawie od samego początku jej działania. Dopiero jednak w latach 1992-93 zaczęto dążyć do nadania im profesjonalnego charakteru, a faktycznej formy nabrały poczynając od 1997 r. W poszczególnych Oddziałach SG (Beskidzki, Bieszczadzki, Karpacki, Lubuski, Łużycki, Morski, Nadbużański, Podlaski, Pomorski, Sudecki, Śląski, Warmińsko-Mazurski OSG) zaczęły powstawać etatowe plutony specjalne, umiejscowione w ramach funkcjonującej w każdym OSG kompanii odwodowej, wspomagającej działania graniczne prowadzone przez załogi strażnic i granicznych placówek kontronych. Po nowelizacji Ustawy o SG w 2001 r. formacja ta została dodatkowo upoważniona do działań związanych ze zwalczaniem coraz poważniejszej przestępczości granicznej – związanej z nielegalną migracją, handlem ludźmi i przemytem, również w tej najgroźniejszej postaci: broni i materiałów promieniotwórczych – nie tylko w strefie przygranicznej, ale także na terenie całego kraju.

Plutony specjalne składały się wyłącznie z funkcjonariuszy zawodowych, szkolonych na wzór funkcjonariuszy policyjnych pododdziałów antyterrorystycznych. Powołane w celu zwiększenia skuteczności w walce z przestępczością graniczną i w zabezpieczaniu granicy, przeznaczone były przede wszystkim do wykonywania zadań w szczególnie trudnych warunkach i sytuacjach zwiększonego zagrożenia, np. zatrzymywania niebezpiecznych przestępców lub pościgów za nimi. W rzeczywistości jednak poziom plutonów w poszczególnych OSG był bardzo różny, zarówno pod względem wyszkolenia, wyposażenia, jak i realizacji zadań. Były wśród nich dobre, ale i bardzo słabe. Takie, które wykonywały dużo ważnych zadań i inne, w niewielkim stopniu wykorzystywane zgodnie ze swym przeznaczeniem. W niektórych OSG uznawano je za niezbyt potrzebne, gdyż większość przestępstw, z jakimi się tam stykano, była tej kategorii, że wystarczająco dobrze z ich sprawcami radzili sobie zwykli funkcjonariusze. System naboru do plutonów specjalnych i ich szkolenia nie był ani ujednolicony, ani dopracowany.

Wszystko to sprawiło, że przed przystąpieniem do pełnej realizacji postanowień Układu z Schengen podjęto w Straży Granicznej decyzję o istotnych zmianach organizacyjnych, które objęły również komórki bojowe. Jednym z elementów przygotowania do nowych zadań i zwiększenia skuteczności w realizacji dotychczasowych, było powołanie do życia w Komendzie Głównej Zarządu Zabezpieczenia Działań SG, jako nowej, centralnej jednostki organizacyjnej o charakterze specjalnym. Zarząd powstał 1 czerwca 2007 r., po półtora roku przygotowań i prac koncepcyjnych, opartych m.in. na wnioskach z kilkunastu dotychczasowych lat funkcjonowania SG, gromadzonych z zamiarem wzmocnienia rzeczy sprawdzonych i eliminowania nieistotnych lub nieefektywnych. Dotyczyły one także plutonów specjalnych – po analizie zysków i strat postanowiono zastąpić takie pododdziały na szczeblu każdego OSG lepiej wyszkolonym i wyposażonym pionem bojowym w ZZD SG, który zabezpieczałby potrzeby formacji w zakresie działań specjalnych. Planowano sformowanie jednego centralnego i regionalnych – przy poszczególnych Oddziałach SG – Wydziałów Zabezpieczenia Działań, zwanych „realizacjami”, ale biorąc pod uwagę wysokie koszty tworzenia takich pododdziałów zdecydowano, że w pierwszym etapie powstaną najpierw tylko trzy w pełni rozwinięte: centralny w stolicy i dwa regionalne, na północy i na południu kraju.

Oceniono, że takie równomiernie rozłożone w terenie siły uderzeniowe, mające docelowo liczyć po około 50 funkcjonariuszy, będą na razie wystarczające do wsparcia taktycznego działań wszystkich OSG, a centralne podporządkowanie i umiejscowienie w strukturze zarządu pozwoli optymalnie wykorzystać dostępne siły i środki. ZZD, skupiający także inne, wzajemnie uzupełniające się piony specjalne (oprócz Wydziałów Zabezpieczenia także Wydział Ochrony Lotów, tzw. sky-marshals, wydział administracyjny) stanowi dzięki temu kompletną strukturę, która z jednej strony może, zgodnie z nazwą, zabezpieczać działania innych jednostek macierzystej formacji w całym kraju, wykonując różne zadania specjalne na ich rzecz, a z drugiej strony, jest w stanie sama, całościowo i wszechstronnie, odpowiadać na najpoważniejsze zagrożenia w ramach szczegółowych zadań określonych w ustawie o SG: od specjalnych działań prewencyjnych, przez skryte przygotowania rozpoznawcze operacji, po przeprowadzanie tych ostatnich przez uderzeniowy pion bojowy. Do zakresu zadań ZZD SG należy w szczególności:

• fizyczne zabezpieczenie zatrzymywania osób (w trybie i przypadkach określonych w przepisach KPK i innych ustaw), co do których istnieje uzasadnione podejrzenie posiadania broni, amunicji lub materiałów wybuchowych, na zlecenie jednostek organizacyjnych SG i komórek organizacyjnych KG SG,
• nadzorowanie, koordynowanie i pełnienie wart ochronnych (skymarshals) na pokładach statków powietrznych,
• współdziałanie z terenowymi organami Straży Granicznej w zakresie pełnienia służby granicznej i zabezpieczania specjalnego prowadzonych działań granicznych,
• zabezpieczanie działań związanych z realizacją czynności operacyjno-rozpoznawczych w zakresie zleconym przez jednostki organizacyjne SG i komórki organizacyjne KG SG,
• zabezpieczenie doprowadzeń oraz przekazań cudzoziemców z terytorium RP na podstawie decyzji administracyjnej, umowy lub porozumienia międzynarodowego drogą lotniczą, lądową lub morską,
• udział w akcjach ratowniczych, w których Straż Graniczna uczestniczy na wniosek organów administracji rządowej lub samorządowej,
• realizowanie zadań z zakresu przygotowań obronnych i zarządzania kryzysowego SG pozostających we właściwości Zarządu,
• wykonywanie innych zadań służbowych zleconych przez Komendanta Głównego SG, jako centralny odwód w jego dyspozycji.

Przy wykonywaniu większości z powyższych zadań ważna rola przypada funkcjonariuszom pionu bojowego, służącym w I Wydziale Zabezpieczenia Działań w Warszawie, II WZD w Gdańsku oraz III WZD w Nowym Sączu, którymi dowodzą oficerowie SG w stopniu kapitana lub majora. Dwa ostatnie przeszły ostatnio w podporządkowanie i na zaopatrzenie komendantów OSG właściwych dla ich lokalizacji (Morski OSG i Karpacki OSG), ale nadal pozostają integralną częścią ZZD, który nadzoruje je pod względem merytorycznym i szkoleniowym, koordynuje zakupy sprzętu dla wszystkich wydziałów, a w razie konieczności skierowania do działań więcej niż jednego z nich, dowodzenie i koordynację przejmuje dyrektor Zarządu. Centralny pododdział kontynuuje tradycje zespołu specjalnego, powołanego już w 1998 r. i początkowo podporządkowanego Biuru Dochodzeniowo-Śledczemu, a następnie Zarządowi Ochrony Granicy Państwowej KG SG. W pierwszych latach istnienia jego działalność była jednak dość ograniczona i skupiała się na nadzorze szkolenia lokalnych plutonów specjalnych i udzielaniu im pomocy w tym zakresie oraz na wykonywaniu zleceń Biura na granicy. W grudniu 2001 r. został on przekazany do Zarządu Operacyjno-Śledczego KG SG, gdzie powiększony i doposażony, otrzymał status działającego na terenie całego kraju Wydziału Zabezpieczenia Działań. a przełomie 2006/2007 r. Wydział, noszący nieoficjalną nazwę „Feniks”, został przesunięty do struktur Nadwiślańskiego OSG, który nie posiadał do tej pory własnego plutonu specjalnego. Po utworzeniu ZZD SG, komandosi z powyższego pododdziału stali się trzonem nowego, warszawskiego WZD I, a imię „Feniksa” przyjął cały Zarząd.

Wydział gdański powstał na zrębach plutonu specjalnego oraz plutonu płetwonurków Morskiego OSG i poza przeznaczeniem typowym dla wszystkich WZD, kontynuuje jego „wodną” specjalizację w zakresie działań abordażowych: błyskawicznym wkraczaniu z szybkich łodzi lub śmigłowca na pokład jednostek pływających, które np. nie zatrzymały się na wezwanie do kontroli, lub w celu zatrzymania niebezpiecznych osób. Zgodnie z międzynarodowym prawem morskim oraz Ustawą o SG, jest ona jedyną formacją upoważnioną do zatrzymywania do kontroli statków na wodach wewnętrznych i morzu terytorialnym, zwłaszcza gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa na ich pokładzie lub na skutek zawiadomienia o nim, oraz do zmuszania jednostki pływającej do zawinięcia do wskazanego portu. Co szczególnie ważne, tylko SG – w odróżnieniu od Policji i Marynarki Wojennej – może w czasie pokoju w pewnych sytuacjach kontynuować pościg na morzu poza granicą państwową, polską strefą ekonomiczną,  a nawet na wodach międzynarodowych. Na WZD II ciąży też odpowiedzialność za ochronę polskich wież wiertniczych na Bałtyku i portowych instalacji ważnych dla interesów państwa.

III Wydział z Nowego Sącza, zbudowany m.in. na podstawie personelu plutonu specjalnego Karpackiego OSG, z racji swej lokalizacji specjalizuje się dodatkowo w działaniach na terenie górskim. Wszystkie trzy wydziały poświęcają większość godzin szkoleniowych na tzw. „czarną taktykę”, będącą podstawą w działaniach specjalnych typu policyjnego, ale przoduje w tym pododdział stołeczny, który może taki trening rozszerzyć także o czas przeznaczany w pozostałych na zgodne z ich profilami zajęcia specjalistyczne. Ponieważ na ZZD SG spoczywa zapewnienie bezpieczeństwa w komunikacji międzynarodowej i na pokładach pasażerskich statków powietrznych, warszawski wydział odpowiada również za wykonywanie zadań specjalnych w pozostającym pod ochroną SG, międzynarodowym porcie lotniczym Warszawa-Okęcie, we współpracy z funkcjonującą w ramach tamtejszej Placówki Straży Granicznej Grupą Interwencji Specjalnych (dawniej Zespół Interwencji Specjalnych, ZIS). Operatorzy z „Feniksa” zajmują się eskortowaniem osób wydalanych w ramach pełnej procedury deportacyjnej, np. cudzoziemców zatrzymanych w Polsce za nielegalny pobyt na naszym terytorium, zapewnieniem ochrony VIP-om na terenie portu i lotniska, zabezpieczeniem snajperskim oraz innymi zadaniami mającymi na celu zwiększenie bezpieczeństwa na Okęciu.

Wszystkie WZD przygotowane są nie tylko do działań specjalnych w terenie miejskim, ale również do zadań rozpoznawczych i zasadzkowych poza nim, prowadzonych najczęściej w pasie przygranicznym. W obu przypadkach główna rola komórek pionu bojowego ZZD polega na dokonywaniu zatrzymań wysokiego ryzyka, podczas których najważniejszym celem jest tak szybkie zapanowanie nad sytuacją, by zapewnić bezpieczeństwo zarówno uczestnikom „realizacji”, jak i osobom zatrzymywanym oraz postronnym, a także zabezpieczyć materiały dowodowe. Komandosi SG nigdy nie wkraczają do akcji z zamiarem użycia broni, traktując to jako ostateczność i w pewnym sensie nawet częściową porażkę.

Poszczególne WZD liczą po kilkadziesiąt funkcjonariuszy i podzielone są na sekcje – liczba sekcji w poszczególnych wydziałach ZZD zależy od specyfiki ich zadań. Sekcja licząca od kilku do kilkunastu osób, jest samodzielnym zespołem operacyjnym, wykonującym wyznaczone zadania. Im bardziej skomplikowane, tym więcej zaangażowanych sekcji, a bywa, że i cały wydział lub nawet kilka. Sekcje WZD nieoficjalnie dzielą się na dwie grupy szturmowe. WZD wykonują zadania zlecone przez Komendanta Głównego i Dyrektora macierzystego Zarządu, mjr. Michała Stachyrę oraz za ich zgodą wchodzą do akcji na wniosek i na rzecz poszczególnych OSG. Najczęściej do działania rusza najbliżej stacjonujący wydział, chyba że niezbędne są umiejętności specjalistyczne, typowe dla konkretnego z nich.

Każdy ochotnik do służby w pionie bojowym ZZD SG musi przede wszystkim spełniać określone wymagania formalne i psychofizyczne, w tym zaliczyć testy sprawnościowe, test wiedzy ogólnej i ze znajomości wbranego języka obcego, po których zostanie zaakceptowany do służby w Straży Granicznej (http://www.strazgraniczna.pl/nabor). Następnie musi przejść szkolenie podstawowe dla wszystkich funkcjonariuszy SG, zakończone egzaminem, krótsze dla osób z doświadczeniem z innych służb, a siedmiomiesięczne dla cywili. Już na tym etapie jest wnikliwie obserwowany i oceniany pod kątem przydatności do służby w ZZD. Jeżeli wypadnie pozytywnie, może zostać przyjęty do tego Zarządu, ale najpierw na jeden z etatów poza komórkami bojowymi. Na tym etapie oceniany jest zarówno pod względem sprawdzania się na powierzonym stanowisku, jak i predyspozycji do służby w „realizacji”. Wybranym proponowany jest test selekcyjny, obowiązkowy nawet dla byłych członków plutonów specjalnych. ZZD nie czeka bowiem na ochotników, lecz z reguły sam wyszukuje właściwych ludzi i proponuje im odpowiednie etaty. Największe szanse mają oczywiście osoby służące już w SG, które znają specyfikę pracy w tej formacji. Cenieni są również byli żołnierze. Nie ma ściśle ustalonych norm fizycznych powyżej ogólnie przyjętych w SG, gdyż obowiązuje indywidualne podejście do kandydata – jeśli jest wartościowy, doskonale radzi sobie z pewnymi normami, a gorzej z innymi, może mimo wszystko zostać przyjęty warunkowo, otrzymując określony czas na podciągnięcie się we wskazanych dyscyplinach. Poza tym, za ważniejsze od fizycznych uznawane są w ZZD predyspozycje psychiczne. Z tego wynika m.in. dolna granica wieku 27 lat, gdyż do pracy w pionie bojowym potrzebne są osoby dojrzałe, które wiedzą, czego chcą i mają już wystarczające doświadczenie życiowe. Średnia wieku wśród funkcjonariuszy pododdziałów specjalnych SG to trzydzieści kilka lat.

Nowo przyjęci do sekcji WZD włączani są od razu w cykl treningowy swych pododdziałów oraz biorą udział w akcjach, otrzymując zadania adekwatne do poziomu już nabytych umiejętności i doświadczenia, od najprostszych po stopniowo coraz trudniejsze, aż staną się pełnoprawnymi i wszechstronnie wyszkolnymi członkami zespołów. Nieosiąganie odpowiednich norm, kontrolowanych na corocznych testach lub niewywiązywanie się ze swych obowiązków grozi wycofaniem z wydziałów bojowych do odwodowych. Szkolenie podzielone jest na bloki tematycze. Ćwiczenia obejmują oprócz treningu taktycznego, technik interwencyjnych i strzeleckiego także planowanie, przepisy prawne i wewnętrzne. Duży nacisk kładzie się na szkolenie paramedyczne. Zajęcia z taktyki prowadzone są w warunkach jak najbardziej zbliżonych do rzeczywistych, bardzo często z użyciem barwiącej amunicji FX, co nadaje im jeszcze większego realizmu. Kadra instruktorska wciela się nierzadko w rolę „celów”, by jak najlepiej kontrolować prawidłowość i skuteczność działania szkolonych, bynajmniej nie ułatwiając im zadań. Podczas ćwiczeń często wykorzystywane są śmigłowce SG, oczywiście pod kątem sytuacji typowych w prawdziwych operacjach, takich jak przerzut grupy, pościg za figurantami, ewakuacja rannych itp.

ZZD dysponuje własną kadrą instruktorską, utrzymuje też kontakty z odpowiednikami zagranicznymi, czego przykładem są chociażby ostatnie międzynarodowe ćwiczenia pod patronatem Europejskiej Agencji Frontex, zorganizowane przez nią dla służb granicznych państw będących krajami zewnętrznymi Unii Europejskiej. Po ubiegłorocznych ćwiczeniach w Finlandii, podczas których doskonale zaprezentowali się komandosi „Feniksa”, w tym roku kolejne odbyły się w naszym kraju, a ich celem było zgrywanie grup specjalnych w zakresie taktyki działań w terenie zurbanizowanym. Były to pierwsze ćwiczenia pododdziałów specjalnych w Polsce z udziałem przedstawicieli tak wielu państw. W kraju ZZD współpracuje przy wykonywaniu zadań związanych z rozbijaniem grup przestępczych z Centralnym Biurem Śledczym KGP i innymi wydziałami policji oraz ABW i wywiadem skarbowym Ministerstwa Finansów, a szkoleniowo także z jednostkami specjalnymi tych służb.

Od 1 listopada br. Zarząd Zabezpieczenia Działań SG stał się częścią nowej struktury o wzmocnionych możliwościach, która otrzymała nazwę Sztab Komendanta Głównego Straży Granicznej. Pion bojowy – jeden WZD w Sztabie i terenowe WZD w Oddziałach SG – pozostały bez zmian, poza tym, że powoli rozwijane są następne takie pododdziały w kolejnych OSG. Odpowiednie komórki Sztabu, jak dotąd ZZD, będą odpowiadały za standaryzację tego pionu, tj. ujednolicanie przepisów i zasad ich funkcjonowania, naboru, wyposażenia oraz głównych kierunków szkolenia, a także dbanie o szkolenia specjalistyczne.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!