Tajemnica ginących skarpetek

Czy to będzie żołnierz piechoty górskiej, operator sił specjalnych, czy kandydat na „specjalsa”, każdy z nich powinien dbać i chronić stopy przed urazami. O tym nie trzeba chyba nikogo przekonywać. Kiedy jednak przyjrzeć się tej kwestii dokładnie, a w szczególności, gdy staniemy w sklepie przed wieszakiem pełnym różnych skarpet, okazuje się, że sprawa nie jest tak prosta.

Początkowo, plan tego tekstu koncentrował się głównie na typach skarpet i materiałów, z jakich są produkowane. Wydało mi się to jednak dość nudne, gdyż artykuł zamieniłby się w czysto katalogowe opisy. Te przecież można przeczytać na stronach internetowych producentów. Ponadto, skarpety to tylko jeden ze środków ochrony stóp przed urazami. Temu właśnie chciałbym poświęcić artykuł – jak dbać o stopy, jakie są możliwe urazy, a skarpety będą jednym z głównych bohaterów.

Przeczytaj także: UF PRO Delta ML

Jeszcze na początku lat 90. popularne w powszechnym użyciu były skarpety bawełniane, a osoby bardziej związane z górami nosiły niekiedy skarpety z owczej wełny. Kupowane one były w Zakopanem, Krakowie lub robione na drutach przez ciotkę/babcię. O skarpetach bawełnianych używanych podczas intensywnych aktywności fizycznych chyba nie można powiedzieć niczego dobrego. Bawełna jest materiałem hydrofilowym, co oznacza, że szybko wchłania wilgoć i tym samym nie zatrzymuje ciepła. Nie jest też szczególnie trwała i dość szybko przeciera się w ciężkich, skórzanych butach. Kończyło się to regularnie odciskami, otarciami, pęcherzami i wieloma innymi urazami. W tamtych czasach i wcześniej najpopularniejszym sposobem ochrony stóp było noszenie dwóch par skarpet – cieńszej bezpośrednio na stopie, grubszej na zewnątrz. Jakkolwiek system ten faktycznie chronił stopy przed otarciami itp. oraz podnosił komfort cieplny, to przestawał momentalnie działać po przemoczeniu. Szczęśliwi byli ci, którzy mieli skarpety wełniane, które nieco podwyższały komfort termiczny. Niektórzy próbowali też używać skarpet wojskowych, w myśl zasady „wojskowe, musi być dobre”. Niestety, skarpety te również były bawełniane, ale za to dość grube i dało się ich używać w zestawieniu z cienkimi skarpetami.

Przeczytaj także: Sprzęt i wyposażenie dla BOHATERÓW 

Szybko jednak nastała era butów z membraną i okazało się, że dotychczasowe sposoby i patenty skarpetkowe przestały działać. Większość dała się uwieść działaniom specjalistów od marketingu, w myśl których buty te miały gwarantować nieprzemakalność i superoddychalność. Po jakimś czasie okazało się jednak, że membrany działają tylko w określonych warunkach atmosferycznych i wcale nie gwarantują wodoodporności w 100%. Wobec tej sytuacji próbowano ratować się różnymi impregnatami, efektem tego było ograniczenie oddychalności membrany i buty stawały się mokre wewnątrz od potu użytkownika. Szczęśliwie, równolegle zaczęły się pojawiać nowoczesne skarpety wykonane ze nowych włókien i wełny merino. Obecnie najpopularniejsze włókna to poliester, nylon i wełna merino. Niekiedy są używane samodzielnie, niekiedy jako jedno z kilku włókien. Nie da się jednoznacznie wskazać, które włókno, jaka mieszanka ma najlepsze parametry. Wybierając dany produkt należy indywidualnie ocenić, jakich parametrów potrzebujemy, co może być kompromisem, jakim budżetem dysponujemy.

 Poliester jest chyba najbardziej powszechnie stosowanym włóknem. Wynika to między innymi z faktu, że jest to najtańsze włókno, szybko schnie, dobrze oddycha, mało absorbuje wody, charakteryzuje się dużą wytrzymałością. Ma jednak dwie podstawowe wady, kiedy jest już zamoczony, odznacza się szybką utratą ciepła. Przepocony śmierdzi straszliwie.

Najlepszymi parametrami charakteryzuje się wełna merino z owiec rasy Merynos. Wełna, pomimo że mocno wchłania wodę, to dzięki zawartej w niej lanolinie nie traci swych właściwości i utrzymuje komfort cieplny. Niezaprzeczalną zaletą jest też jej niesmrodliwość. Wilgotna czy przepocona pachnie nieco mokrą wełną, jednak po wyschnięciu zapachy znikają. Osobiście, kiedy odkryłem bieliznę z merino, nie używam żadnej innej i tak na przykład, wędrując przez Alpy trasą Haute Route i za kołem podbiegunowym trasą Kungsleden, używałem tylko dwóch par podkoszulek i dwóch par skarpet. Wędrówki trwały około trzech tygodni. Wadą wełny merino może być dłuższy czas schnięcia niż nylonu lub poliestru, jednak rekompensuje ją wspomniane już utrzymanie komfortu cieplnego. Osoby o szczególnie wrażliwej skórze mogą też odczuwać dyskomfort nosząc mokrą bieliznę. Największą wadą wełny merino jest jej cena, która naprawdę jest bardzo wysoka. Wełna merino doskonale sprawdzi się w niskich i średnich temperaturach, powyżej 30 stopni Celsjusza może być w niej nieco za gorąco.

Nylon w swych właściwościach jest gdzieś pomiędzy poliestrem a wełną merino. Z jednej strony schnie szybciej niż merino, ale nieco słabiej utrzymuje termikę. Natomiast mniej śmierdzi i jest mocniejszy od poliestru. Bielizna wykonana z gęstego, nylonowego splotu bardzo słabo oddycha. Podczas wyboru skarpet, jeśli nie decydujemy się na wełnę, polecam zwrócić uwagę na skarpety z dodatkiem Primaloft i Power Strech.

Czy obecnie jest sens nosić dwie pary skarpet? Odpowiem jak socjolog, to zależy. Jeśli potrzebujemy dodatkowej amortyzacji, docieplenia, to tak. Generalnie, w zupełności wystarczy jednak jedna para. Jak często zmieniać skarpety? Tu, w klasycznym konflikcie, ścierają się jak zawsze dwie szkoły – otwocka i falenicka. Szkoła otwocka nosi jedną parę skarpet przez cały dzień i zmienia ją na biwaku kończącym dzień, a już bezwarunkowo przed snem. Pozwala to na wysuszenie skarpet i zrelaksowanie stóp. Natomiast szkoła falenicka nosi jedną parę do południa i następnie zmienia ją na drugą parę. Pierwsza para w drugiej połowie dnia wietrzy się/suszy na plecaku. Rozwiązanie to ma sens raczej w warunkach turystycznych, przy dobrej pogodzie i gdy będziemy pewni, że nie przemoczymy skarpet w drugiej części dnia. Osobiście jestem reprezentantem szkoły otwockiej.

Zarówno podczas służby, jak i podczas wędrówek ważne jest, by dbać o stopy. W pierwszej kolejności zwracam uwagę na stan paznokci – czy są przycięte prosto i bez zaokrągleń, dzięki temu obniżamy ryzyko wrośnięcia lub wbicia się krawędzi paznokcia w palec. Wbrew pozorom nie wolno tego zbagatelizować, gdyż wrastający paznokieć może wyeliminować nas z działań na kilka dni. Może nawet zaistnieć konieczność chirurgicznego usunięcia paznokcia. Zwracam też uwagę, czy pod paznokciami nie rozwija się grzybica. Przed snem i założeniem butów rano sprawdzam, czy na stopach nie znajdują się ziarenka piasku, brud między palcami, dokładnie wytrzepuję skarpety. Te drobinki piasku lub brudu w połączeniu z potem po kilku godzinach marszu mogą skutkować odparzeniami, a nawet ranami. Kiedy tylko jest to możliwe, pozwalam stopom i skarpetom wyschnąć. Skarpety należy wybierać najlepiej bezszwowe lub z płaskim szwem, który nie uwiera. Ocieranie szwu o stopę będzie w pierwszej kolejności bolesne, w drugiej – może uszkodzić tkankę. Palce w butach powinny mieć lekki luz, trudno to jednoznacznie określić, ale z jednej strony nie powinny być one mocno ściśnięte, z drugiej, nie powinny mieć zbyt dużo luzu. Powinniśmy mieć możliwość lekkiego ugięcia palców w bucie. Nie wolno zbyt mocno sznurować butów – zaburzymy w ten sposób krążenie, paradoksalnie możemy też nabawić się pęcherzy dłoni. Spodnie wiążemy nad butami, nogawka włożona w buta również może zakłócić krążenie i dodatkowo obcierać.

URAZY STÓP

STOPA OKOPOWA

Często występującym obrażeniem ciała jest tak zwana stopa okopowa/immersyjna (ang. trench/immersion foot). Obrażenie to jest efektem długotrwałego działania niskiej temperatury (0–10 stopni Celsjusza) i wilgoci. Uraz ten pojawia się w dokumentach już w 1812 r., podczas powrotu wojsk Napoleona z Rosji. Stopa okopowa zdobyła największą „sławę” w okresie I wojny światowej. W trakcie tego konfliktu wielu żołnierzy doznało urazów nóg właśnie na skutek długotrwałego przebywania w warunkach zimna i wilgoci, jakie panowały w okopach. Z problemem tym masowo borykali się również żołnierze podczas konfliktu o Falklandy i w Wietnamie. Współcześnie stopa okopowa może pojawić się w łagodniejszej wersji, w postaci odparzenia. Wystarczy tylko nadmierna potliwość stóp, ciasne i nieoddychające obuwie w połączeniu z brakiem możliwości osuszenia stóp.

Stopę okopową trudno jest wykryć we wczesnym stadium. Częstokroć, pierwszy objaw, jakim jest maceracja skóry, jest bardzo często lekceważony i ignorowany. Następnie mogą wystąpić zaburzenia czucia (najpierw drętwienie, później ból); zmiana zabarwienia skóry (najpierw czerwona, potem sina), mogą powstawać pęcherze. W ciężkich przypadkach może dojść do zakażeń skóry i do zmian martwiczych.

W zapobieganiu wystąpienia stopy okopowej najważniejsza jest profilaktyka – utrzymywanie skóry stopy w czystości; suszenie stóp, skarpet i obuwia, kiedy tylko jest to możliwe; stosowanie talku/pudru/zasypek do stóp.

Leczenie stóp w warunkach polowych polega przede wszystkim na osuszeniu skóry; ociepleniu stóp – nie poprzez zanurzenie stóp w gorącej wodzie, co tylko pogłębi uraz, a na przykład poprzez ogrzanie stóp na brzuchu towarzysza lub założenie ciepłego opatrunku. W przypadku wystąpienia obrzęku, stopy należy ułożyć powyżej powierzchni ciała.

ODMROZINY

Kolejnym, często występującym i zarazem ignorowanym urazem są odmroziny (perniosis) – to mało znane (być może ze względu na łagodny charakter), ale przewlekłe następstwa wpływu zimna na skórę. Odmroziny powstają w wyniku długiego działania umiarkowanie niskiej temperatury (0–15 stopni Celsjusza). Ich powstawaniu sprzyja duża wilgotność powietrza. Odmroziny mogą wystąpić na całej powierzchni skóry, nie tylko na stopach, szczególnie na nieosłoniętych częściach ciała – nos, policzki, uszy, dłonie.

Odmroziny mają charakter zmian zapalnych skóry, o cechach nacieków w tkance podskórnej i najczęściej przybierają postać guzowatych, ciastowatych uwypukleń. Niektórzy przyrównują wygląd i konsystencję tych zmian do plasteliny. Odmrozinom towarzyszą objawy jak odrętwienie, pieczenie, zaczerwienienie skóry, obrzęk, poczucie gorąca w miejscu urazu, swędzenie. Zmiany te zwykle są najbardziej dokuczliwe w chłodnych porach roku (bolą i swędzą), ale mogą być odczuwane nawet w lecie.

Prewencja – zapewnienie suchej i ciepłej odzieży, ochrona skóry kremami ochronnymi (adekwatnymi do warunków pogodowych). Leczenie – zalecane jest opuszczenie miejsca występowania niekorzystnych warunków atmosferycznych, osuszenie i ogrzanie skóry. Nie wolno masować, ani rozcierać. W przypadku pęknięć skóry nałożyć jałowy opatrunek.

ODMROŻENIA

Wydaje się, że objawy odmrożeń są powszechnie znane, stąd pozwolę sobie na pominięcie ich szczegółowego opisu. Objawami, po których można poznać występowanie odmrożeń, są początkowe zaczerwienienie, mrowienie, swędzenie i pieczenie skóry, która przybiera następnie kolor woskowy lub szary, jest zimna, stwardniała. Chciałbym jednak zwrócić szczególną uwagę na czynniki sprzyjające wystąpieniu odmrożeń. Czynniki te odnoszą się również do stopy okopowej i odmrozin.

Najczęstsze powody odmrożeń:

ograniczenie krążenia krwi przez ucisk, np. przez za ciasne obuwie, utrata ciepła – na skutek przewodzenia – przez przemoczone ubranie/obuwie; na skutek kontaktu z metalem; poprzez konwekcję – wychłodzenie przez wiatr (w szczególności także obuwie z cienkiej skóry, słabo izolujące od podłoża), brak ruchu (np. długie oczekiwanie w jednym miejscu), zły stan organizmu (niedożywienie, głód, odwodnienie, zmęczenie, choroby zakaźne, choroby związane z zaburzeniami krążenia obwodowego).

Postępowanie w przypadku odmrożeń – w pierwszej kolejności należy usunąć wilgotne i zmarznięte obuwie i odzież, a dotkniętego odmrożeniem umieścić w ciepłym pomieszczeniu i podać do picia ciepły płyn. Ogrzewanie ciała od środka jest ważniejsze niż ocieplanie zewnętrzne. Jeśli jest możliwość zorganizowania kąpieli lub nałożenia ciepłych okładów, to woda początkowo powinna mieć temperaturę około 30 stopni, którą można stopniowo podnieść do 37 stopni. Na odmrożonej kończynie – stopie – nie wolno chodzić. Rozgrzewanie powinno być delikatne – szybkie uszkadza tkanki. Szybkie ogrzewanie nie jest korzystne i może wywołać szok termiczny. Odmrożonych miejsc nie należy też rozcierać, nacierać śniegiem, alkoholem czy oklepywać – tkanki odmrożone są kruche i wrażliwe na urazy. Nie należy też na siłę poruszać odmrożonymi częściami ciała poszkodowanego, natomiast on może próbować samodzielnie wykonywać ostrożne ruchy. W przypadku głębokich odmrożeń, należy przykryć skórę jałowym kompresem. Na odmrożone miejsca można nakładać maści o właściwościach gojących, natłuszczających i przeciwzapalnych, jednak możliwe jest to wyłącznie w przypadku odmrożeń I stopnia.

PODSUMOWANIE

Zdaję sobie sprawę, że w warunkach bojowych i wyprawowych nie zawsze jest możliwe pełne zastosowanie powyższych zaleceń. Jednak znajomość możliwości ochrony stóp pozwoli udzielić poszkodowanemu pomocy adekwatnej do warunków. Chciałbym też zwrócić uwagę na istotność dbania o higienę stóp, choćby w minimalnym stopniu, poprzez stosowanie zasypki lub zapewnienia im warunków do wysuszenia i odpoczynku. Tym, którzy bagatelizują te kwestie, proponuję, by potraktować stopy jako narzędzie do transportu. Jak wiadomo, o narzędzia trzeba dbać i chronić przed uszkodzeniami, tylko w tym przypadku nie ma karty gwarancyjnej i może okazać się, że nie ma części zamiennych.

Literatura 1.

O. Sierpniowska, Nasza zła zima – o szkodliwym oddziaływaniu niskich temperatur na organizm człowieka, [http://www.aptekarzpolski.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=537&Itemid=85]. 2. A. Skurka, The Ultimate Hiker’s Gear Guide, National Geographic, 2012. Źródła zdjęć: HTTP://MEDICALPICTURES.NET/, HTTP://HISTORY.AMEDD.ARMY.MIL/, HTTP://EN.ACADEMIC.RU/ 

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!