Pobierz SPECIAL OPS nr 3/2016

Wystarczy, że założysz konto w portalu special-ops.pl »

Jati-Matic

Ireneusz Chloupek  /  SPECIAL OPS 6/2018  /  04-02-2019
Jati–Matic - fińska broń strzelnicza
Jati–Matic - fińska broń strzelnicza Fot. Tampereen Asepaja OY, Golden Gun Ltd.

Środkowe lata drugiej połowy XX wieku to szczytowy okres projektowania pistoletów maszynowych tzw. drugiej generacji, uznawanych wówczas za jeden z najodpowiedniejszych rodzajów broni dla żołnierzy i funkcjonariuszy jednostek specjalnych, ochrony VIP, a także personelu wojskowego przeznaczonego zasadniczo do innej  roli niż walka za pomocą podstawowego karabinu piechoty. Wśród licznych, mniej lub bardziej udanych konstrukcji, z których tylko nieliczne zdobyły światową popularność jak słynne Uzi i HK MP5, wyróżniał się m.in. fiński pm, łączący typową w tej klasie prostotę z oryginalnością rozwiązań. W tym numerze, rzućmy więc, dla odmiany, okiem na tę interesującą „retropropozycję” m.in. do zadań specjalnych, która jednak do arsenałów komandosów nigdy nie trafiła.

Zdjęcia: Tampereen Asepaja OY, Golden Gun Ltd.

Finlandia zasłynęła we wcześniejszych latach wysokiej jakości pistoletem maszynowym starszej generacji Suomi KP/-31, produkowanym do 1953 r. nie tylko w tym kraju, ale również na licencji w Danii, Szwecji i Szwajcarii.

W latach 1944–1945 i w 1951 r. w fińskich zakładach Tikkakoski Oy powstało oprócz tego blisko 10 500 prostszych i tańszych pm M/44 „pelti-kp” („chudy pm”), czyli fińskiej wersji radzieckiego PPS, dostosowanego do amunicji 9 mm Parabellum. Pod koniec lat 50. Finowie oprócz tego otrzymali od amerykańskiej firmy Interarmco, w zamian za powojenne zapasy nietypowej broni (ponad 74 380 powtarzalnych włoskich karabinów M/38 kalibru 7,35 mm, 2117 starych francuskich 8 mm km Chauchat M/15 i 217 szwedzkich 6,5 mm km M/21), 76 115 brytyjskich pm Sten Mk 2 i Mk 3 z pięcioma magazynkami do każdego egzemplarza. Ten deal zapewnił fińskim siłom zbrojnym (Puolustusvoimat) uzupełnienie pm krajowej produkcji do poziomu nawet przekraczającego ich potrzeby na „czas W”. Armia właśnie dojrzewała do wprowadzenia w roli podstawowej broni indywidualnej karabinka automatycznego na amunicję pośrednią, choć więc posiadane pistolety maszynowe pozostawały w jej wyposażeniu do końca lat 70., to Puolustusvoimat na dłuższy czas straciła zainteresowanie tym rodzajem uzbrojenia.

Czytaj też: Barrett Firearms MRAD >>>

Tytułowy pm powstał z inicjatywy małej prywatnej wytwórni broni Tampereen Asepaja Oy (TAP), a właściwie w wyniku nieco przypadkowej inspiracji jej współwłaściciela i konstruktora, pracującego pod koniec lat 70. nad zupełnie innym projektem. Firma TAP została założona w 1923 r. przez Niilo Lahtinena w ujętej w jej nazwie miejscowości Tampereen w środkowej Finlandii, gdzie rodził się przemysł maszynowy tego kraju. Po II wojnie światowej skupiała się najpierw na dostosowywaniu karabinów z demobilu do celów sportowych, a dopiero na przełomie lat 60./70. zatrudnieni w TAP konstruktorzy, przede wszystkim Torsti Laaksonen i Jali Timari, zaczęli opracowywać własne wzory na rynek cywilny: począwszy od „pompki” Caribu na nabój .222 Rem do konkurencji z ruchomymi tarczami, przez pierwszy dwutaktowy karabinek małokalibrowy .22 WildBoar i w oparciu o niego szybkostrzelny biatlonowy .22 FinnBiathlon, po bardzo udany myśliwsko-sportowy karabin powtarzalny (repetier) Lakelander TAP-357, do którego prawa patentowe sprzedano – po wyprodukowaniu w latach 1975–1979 aż 4000 sztuk – norweskiej firmie Kongsberg Våpenfabrikk (KV).

Jali Timari, utalentowany konstruktor, który gdyby urodził się w innym czasie i miejscu mógłby dorównać sławą może nawet E. Stonerowi czy J.M. Browningowi, pracował w drugiej połowie lat 70. nad prototypem szybkostrzelnego pistoletu tarczowego JAT-22 na sportowy nabój bocznego zapłonu .22 Short, przeznaczonego do konkurencji olimpijskich. Miał on bardzo nisko osadzoną lufę (być może na wzór radzieckiego MC 3-1 Rekord z Tuły) oraz oryginalny zamek, który w drodze do przodu poruszał się nie klasycznie, w osi wzdłużnej lufy, lecz niejako zsuwając się w stosunku do niej pod niedużym kątem w dół. Takie rozwiązanie, mające sprzyjać kompensowaniu podrzutu, było stosowane już w XVIII w. we francuskiej artylerii i zostało opisane przez zgłębiającego jej tajniki we Francji pół-Fina, pół-Szweda nadzorującego rozbudowę słynnych fortyfikacji Viapori, hr. Augustina Ehrensvärdiä (1719–1972), ale Timari po raz pierwszy wykorzystał je w ręcznej broni strzeleckiej. Znikomy odrzut i podrzut jego prototypu podczas strzelania – co oczywiście zawdzięczał w dużej mierze niskoenergetycznej amunicji, ale również swoim cechom konstrukcyjnym – zachęciły konstruktora do przygotowania również wersji JAT-9 z podobnym układem zamka i lufy, lecz na znacznie silniejszy nabój wojskowy 9 mm x 19 Parabellum. Podczas jednego z testów awaria mechanizmu spustowego w tym pistolecie doprowadziła do niezamierzonego oddania z niego strzałów ogniem ciągłym.

Uwagę fińskiego konstruktora przykuło bardzo stabilne zachowanie broni nawet w takiej sytuacji, które przełożyło się na niespodziewanie dobre skupienie serii na tarczy. Kolejnym krokiem Timariego było więc zaprojektowania w oparciu o zebrane doświadczenia nowoczesnego pistoletu maszynowego, którego oryginalna konstrukcja stała się przedmiotem priorytetowych zgłoszeń patentowych w Europie i USA już w październiku 1981 r. (Automatic hand firearm US 4569270 A, EP0105272 A1 i B1, DE3277934D1 WO1983001679A1, opublikowane w 1986 i 1988 r.).

Fiński pm, początkowo nazwany JaTiMatic, co stanowiło skrót od imienia i nazwiska twórcy oraz końcówki słowa automatyczny (ang. automatic), został zaprezentowany publicznie szerszemu gronu podczas paryskich targów broni Milipol w 1983 r., jako przeznaczony przede wszystkim dla sił policyjnych, służb specjalnych oraz agentów prywatnych firm ochrony. Na różnych egzemplarzach można było później spotkać naniesione różne formy zapisu nazwy: „Jatimatic”, „JatiMatic” lub „Jati-Matic”.

Timari skonstruował pistolet maszynowy, który mimo zastosowania nowatorskich rozwiązań zachował bardzo prostą budowę, z niewielką liczbą części (około 40, wliczając wszystkie sprężyny, kołki itp.), w dodatku łatwą i tanią w produkcji, dzięki szerokiemu wykorzystaniu tworzyw sztucznych oraz szybkiego tłoczenia z blachy elementów komory zamkowej i pudełka magazynka. Jati–Matic jest bronią samoczynno–samopowtarzalną, działającą na najprostszej zasadzie wykorzystania energii zamka swobodnego. Strzela z zamka otwartego, czyli zwalnianego w celu oddania strzału z tylnego, napiętego położenia, by przesuwany w przód pod wpływem rozprężającej się sprężyny powrotnej wprowadził nabój z magazynka do lufy, nakłuwając stałą iglicą jego spłonkę w ostatniej fazie tego ruchu, tuż przed zamknięciem komory nabojowej. Odpowiednio dobrana masa zamka i siła napędzającej go sprężyny powrotnej zapewniają zainicjowanie strzału, zanim zamek uderzy w tylne ścięcie lufy, co przekłada się na płynne działanie broni. W tym momencie zostaje bowiem wyhamowany przez zaczynającą wysuwać się z komory nabojowej pod wpływem gazów prochowych łuskę, a następnie ze względu na dalszy wzrost ich ciśnienia w lufie odrzucony w tylne położenie.

Zamek ma budowę typową dla pm drugiej generacji – spopularyzowaną przez czeskie CZ-23, 24, 25, 26, izraelskie Uzi czy włoskie Beretty M12 – określaną jako teleskopowa. W przednim położeniu nasuwa się w dużej części na lufę, dzięki czemu możliwe jest osiągnięcie bardziej kompaktowej długości broni niż w starszych typach z zamkiem ustawionym w całości za lufą. Takie rozwiązanie dodatkowo zabezpiecza użytkownika przed skutkami ewentualnego rozerwania się łuski przy przedwczesnym lub opóźnionym zapłonie naboju. Relatywnie długa droga poruszania się „teleskopowego” zamka w tak kompaktowym pm, jakim jest Jati-Matic (112 mm) sprawia, że jego szybkostrzelność utrzymuje się na średnim poziomie, co zapewnia racjonalne tempo opróżniania magazynka, ułatwia panowanie nad bronią podczas strzelania seriami i sprzyja celności.

Zamek ma masę 0,6 kg i składa się z dwóch elementów połączonych sprężynującym wyciągiem: trzonu zamkowego oraz części czołowej ze stałą iglicą (określenie „czołowa” jest tu jednak trochę mylące, ponieważ rozbudowanie trzonu w przód, by obejmował lufę, sprawia, że w rzeczywistości czoło zamka z iglicą usytuowane jest wewnątrz niego, bliżej tylnego końca). Możliwość łatwego oddzielenia tej drugiej przydaje się zarówno podczas czyszczenia zamka, jak i wtedy, gdy trzeba ją wymienić np. w związku z uszkodzeniem czy zużyciem występu iglicznego. Zamek podparty jest ułożoną w otwartym od góry kanale na jego grzbiecie pojedynczą sprężyną powrotną ze sztywną żerdzią, której przedni koniec wchodzi w pierścieniową oporę na końcu zamka.

Cały zespół ruchomy umieszczony jest w komorze zamkowej, składającej się z dwóch bocznych ścianek, z ukształtowanymi na końcu osłonami muszki, przytwierdzonymi w dwóch punktach do komory spustowej oraz czterema nitami każda do bloku obsady lufy, nad którą znajduje się muszka. Przez ten blok przechodzi także oś zawiasowo otwieranej pokrywy komory zamkowej, wytłoczonej podobnie jak jej boczne ścianki z blachy stalowej grubości 1,2 mm. Boczne przetłoczenia ścianek służą nie tylko zwiększeniu ich sztywności, ale również jako prowadnice zamka.

Lufa pm Jati-Matic ma gwint z sześcioma bruzdami prawoskrętnymi o skoku 250 mm i jest łatwo odłączalna, jak w jego słynnym poprzedniku Suomi, choć w oparciu o inne rozwiązanie (patent US 4571871 A). Utrzymywana jest w broni za pomocą dwóch pierścieniowych występów na swym zewnętrznym obwodzie, mniej więcej w 2/3 jej długości (przed odcinkiem wystającym z komory) i oparta częścią wlotową o punkt w komorze spustowej, przed gniazdem magazynka. W górnej części pierścienie te są ścięte, dzięki czemu nie przeszkadzają w przemieszczaniu się zamka, a po jego odłączeniu obrót lufy o 180 stopni pozwala wyjść pierścieniowym występom z wycięć w dolnej części obsady i wysunąć ją w przód z komory zamkowej.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!
Ten artykuł jest PŁATNY. Aby go przeczytać, wykup dostęp.
DOSTĘP ABONAMENTOWY
DOSTĘP SMS
Dostęp za pomocą SMS czasowo zawieszony







Reklamacje usługi prosimy zgłaszać przez formularz reklamacyjny
Masz już abonament - zaloguj się:
:
:
zapomniałem hasła
Nie posiadasz konta - kliknij i załóż »
Nie masz abonamentu - wykup dostęp:
Abonament umożliwia zalogowanym użytkownikom dostęp do wszystkich płatnych treści na naszym portalu.
Dostępne opcje abonamentowe:
Pakiet: roczna prenumerata papierowa (6 numerów) + roczny dostęp do wszystkich treści portalu - 70,00 zł
Prenumerata + on-line w promocyjnej cenie. Zamów już dziś!
Pakiet: dwuletnia prenumerata papierowa (12 numerów) + dwuletni dostęp do wszystkich treści portalu - 130,00 zł
Prenumerata + on-line w promocyjnej cenie. Zamów już dziś!
Roczny dostęp dla prenumeratorów w specjalnej cenie! - 0,00 zł
Jeśli zakupiłeś roczną prenumeratę papierową, masz możliwość dokupienia dostępu do wszystkich treści elektronicznych w promocyjnej cenie (prosimy o podanie nr faktury lub nr klienta w uwagach do zamówienia. Po weryfikacji danych skontaktujemy się z Tobą). Dostęp na czas trwania prenumeraty papierowej!
Dwuletni dostęp dla prenumeratorów w specjalnej cenie! - 0,00 zł
Jeśli zakupiłeś dwuletnią prenumeratę papierową, masz możliwość dokupienia dwuletniego dostępu do wszystkich treści elektronicznych w promocyjnej cenie (prosimy o podanie nr faktury lub nr klienta w uwagach do zamówienia. Po weryfikacji danych skontaktujemy się z Tobą). Dostęp na czas trwania prenumeraty papierowej!
30 dniowy dostęp dla prenumeratorów w specjalnej cenie! - 0,00 zł
Jeśli zakupiłeś wydaniepapierowe, masz możliwość dokupienia dostępu do wszystkich treści elektronicznych w promocyjnej cenie (prosimy o podanie nr faktury lub nr klienta w uwagach do zamówienia. Po weryfikacji danych skontaktujemy się z Tobą). Dostęp na czas trwania prenumeraty papierowej!
Prenumerata elektroniczna (30 dni) - 15,00 zł
30 dniowy dostęp do wszystkich płatnych treści naszego portalu.
Prenumerata elektroniczna (365 dni) - 52,50 zł
Roczny dostęp do wszystkich płatnych treści naszego portalu.
Prenumerata elektroniczna (730 dni) - 97,50 zł
Dwuletni dostęp do wszystkich płatnych treści naszego portalu.
Regulamin korzystania z portalu Special-Ops.pl - zobacz regulamin
Uwagi prosimy zgłaszać na adres:
Artykuł pochodzi z: magazynu SPECIAL OPS nr 6/2018

Komentarze

0

Wybrane dla Ciebie

 


Porównaj 3 pary butów »
buty taktyczne buty taktyczne  buty taktyczne

 


Jaka odzież najlepiej do Ciebie pasuje » Poznaj ciekawe rozwiązania w systemach łączności dla wojska »
szkolenia bojowe łączność dla wojska

 


Poznaj tajniki konstrukcji plecaków taktycznych »

plecaki taktyczne


wybieram »

 


Podpowiadamy - gdzie kupisz sprawdzony sprzęt survivalowy » Co nowego w radiokomunikacji »
radiokomunikacja

 


Rękawice z wyczuciem  - poznaj ich tajemnice »

rękawice taktyczne


wybieram »

 


Trenuj precyzję strzału z najlepszymi! Weź udział w kursie » Czym może zaskoczyć Cię ten telefon »
kurs strzelecki  telefon taktyczny

 


Udoskonalaj swoje umiejętności z najlepszymi »

szkolenia taktyczne


wybieram »


Dodaj komentarz
Nie jesteś zalogowany - zaloguj się lub załóż konto. Dzięki temu uzysksz możliwość obserwowania swoich komentarzy oraz dostęp do treści i możliwości dostępnych tylko dla zarejestrowanych użytkowników portalu Special-ops.pl... dowiedz się więcej »

Aktualności

Jednostki Specjalne Policji szkoliły żołnierzy KFOR w Kosowie

Policjanci XXIX Rotacji Jednostki Specjalnej Polskiej Policji prowadzili na przełomie kwietnia i maja w węgierskim KFOR szkolenia zgrywające pomiędzy jednostkami KFOR, a komponentem EULEX.

Aktualny numer

2/2019
SPECIAL OPS 2/2019
W miesięczniku m.in.:
  • - Force Recon
  • - UAE SWAT Challenge
Paweł Piotrowski
Wiosłowanie jednorącz sztangielką z podparciem na ławce skośnej to odmiana klasycznego...
Paweł Piotrowski
Wyciskanie sztangi w wąskim uchwycie na ławce poziomej to klasyczne, skuteczne...
Michał Piekarski
W ostatnią niedzielę czerwca w Gdyni odbyły się uroczystości z okazji Święta Marynarki...
Michał Piekarski
Wzrost napięcia pomiędzy Zachodem i Rosją, który można już bezpiecznie nazywać nową...
Dariusz Materniak
5 marca 2018 roku jednostka specjalna ukraińskiej Policji "KORD" zatrzymała dwie osoby...
KSIĘGARNIA MILITARNA POLECA:
Sortmund
Sortmund
Sortmund jest firmą specjalizującą się w dostawie umundurowania dla większości służb mundurowych w Polsce. Współpracujemy z wieloma uznanymi...

Powstanie Warszawskie 2.0, czyli „kotwica” z hashtagiem

Czy było warto? – to pytanie w ostatnich latach rozliczania naszej historii pada bardzo często w kontekście Powstania Warszawskiego. Jednocześnie...wiecej »
Rzetelna Firma
Copyright @ 2010-2012 Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowa, nr KRS: 0000537655. Wszelkie prawa, w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych wyłącznie na zasadach określonych w Zasadach korzystania z serwisu.
realizacja i CMS: omnia.pl